المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦١٠ - مبحث اسم غير منصرف

نسبت بجمعى كه شباهت به مفاعل يا مفاعيل دارد متعهّد غير منصرف بودنش باش.

شارح گويد:

يكى ديگر از اسباب غير منصرف بودن جمع است مشروط باينكه جمع منتهى الجموع باشد و آن عبارتست از جمعى كه در وزن شبيه به مفاعل يا مفاعيل باشد.

منظور از شباهت به مفاعل اينست كه اوّل حرف آن مفتوح بوده و حرف سوّمش الفى باشد كه عوض از حرف ديگر نباشد و سپس بعد از الف دو حرف واقع شده كه اوّلى آنها مكسور بوده و كسره‌اش اصلى باشد نه عارضى مانند: دراهم و مساجد كه تمام خصوصيّات ياد شده در ايندو موجود مى‌باشد.

و مراد از شباهت به مفاعيل آنست كه لفظ مزبور واجد تمام خصوصيّات نام برده بوده باضافه يك خصوصيّت ديگر و آن اينست كه بعد از « الف » سه حرف قرار گرفته كه وسطى آنها ساكن باشد همچون: مصابيح و قناديل.

مصنّف گويد:

كلمه‌اى كه داراى حرف علّه بوده و از جمع مذكور بشمار ميرود همچون « جوارى » را در حال رفع و جرّ مانند « سارى » قرار بده.

شارح گويد:

مقصود اينست كه هرجمع منتهى الجموعى كه داراى حرف علّه است همچون « جوارى » كه « ياء » در آن از حروف علّه محسوب مى‌شود حكمش آنست كه در حالت رفع و جرّ جارى مجراى « سارى » است يعنى در ايندو حالت « ياء » را حذف بايد نمود و حرف ما قبل « ياء » همچون « راء » در « جوارى » را مى‌بايد تنوين داد مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده:

و من فوقهم غواش‌ ( و از بالاى سرشان سراپرده‌هائى افراشته‌اند).

شاهد در « غواش » است كه در اصل « غواشى » بوده و در حال رفع ياء حذف شده و به شين كه حرف ما قبل ياء است تنوين داده شده.

و نظير فرموده ديگر حقتعالى:

و الفجر و ليال عشر ( قسم به صبحگاه و ده شب اوّل ماه ذى حجّة).

شاهد در « ليال » است كه در اصل « ليالى » بوده و در حالت جرّ ياء حذف شده و سپس به « لام » كه حرف قبل از ياء است تنوين داده شده.