المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣١٦ - طرز ساختن صيغه تعجب از افعالى كه فاقد شرائط هستند

مقصود از « افعل » أشدد مى‌باشد و شرح ساختن صيغه تعجّب از افعالى كه فاقد شرط هستند قبلا گذشت.

مصنّف گويد:

غير آنچه ذكر شد را محكوم به ندرت بدان و آنرا برآنچه نقل و حكايت شده قياس منما.

شارح گويد:

مراد اينست كه اگر به نقلى برخورد كرده و ديديم كه فعل فاقد شرائط را منشاء اخذ صيغه تعجّب قرار داده و از آن يكى از دو صيغه تعجّب را بناء نموده‌اند بدون اينكه از كلمه « اشدّ » يا « اشدد » استفاده كرده باشند بايد آنرا محكوم به قلّت و ندرت دانست و علاوه برآن حكم به سماع بودنش كرد مانند:

ما اذرعها (چقدر تنددست مى‌باشد).

اين مثال مأخوذ است از:

امرأة ذرّاع.

پس فعل تعجّب را از اسم ساخته‌اند نه فعل پس با اينكه فاقد شرط است معذلك از عرب شنيده شده كه افعل تعجّب را از آن اخذ كرده‌اند.

و نيز نظير:

ما اخصره (چقدر كوتاه مى‌باشد).

اين مثال مأخوذ از « اختصر » است كه ثلاثى مجرّد نيست و معذلك از آن افعل تعجّب بناء كرده‌اند.

و هم‌چون:

ما اعساه يا اعس به (چقدر اميدوار است).

اين مثال مأخوذ از « عسى » بوده كه فعل غير متصرّف است ولى در عين حال از آن افعل تعجّب بنا كرده‌اند.

و مثل:

ما احمقه (چقدر حماقت دارد).

اين مثال مأخوذ است از « حمق » كه وصف آن احمق بوده و بدين ترتيب واجد شرط نيست ولى معذلك عرب از آن افعل تعجّب بنا كرده‌اند.

و همان طورى كه گفته شد تمام اين امثله مستند به سماع از عرب بوده و قياسى‌