المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٥٣٧ - فصل مبحث ترخيم

( و اخطلا) أى إمنع (ترخيم ما من هذه ألها قد خلا الّا الرّباعىّ فما فوق العلم دون) تركيب (إضافة و إسناد متمّ) فأجز ترخيمه، نحو: جعفر، و سيبويه، و معديكرب، بخلاف الثّلاثى كعمر، و غير العلم، كعالم، و المضاف، كغلام زيد و المسند كتأبّط شرّا، و سيأتى نقل ترخيم هذا.

ترجمه و شرح‌

فصل مبحث ترخيم‌

شارح گويد:

ترخيم عبارتست از حذف كردن قطعه‌اى از كلمه بطور مخصوص كه شرح آن بعدا خواهد آمد.

مصنّف گويد:

آخر منادى را بجهت ترخيم حذف كن مانند: « يا سعا» در كلام كسى كه « سعاد » را مى‌خواند و مى‌گويد: يا سعا.

شاهد در « سعاد » است كه در هنگام نداء « دال » را كه قطعه و تكّه‌اى از آنست به جهت ترخيم حذف كرده‌ايم.

سپس گويد:

ترخيم را مطلقا جايز بدان در هراسمى كه با تاء مؤنّث مى‌گردد.

شارح گويد:

اعمّ از آنكه اسم مزبور علم بوده يا علم نباشد، از سه حرف بيشتر بوده يا چنين نباشد.

پس از آن مصنّف گويد:

و آن اسمى كه بواسطه حذف تاء ترخيم شده است را پس از حذف تاء تماما و كمالا باقى بگذار.

شارح گويد:

يعنى از آن اسم چيز ديگرى را حذف مكن، بنابراين در ترخيم عقنباة بگو: يا عقنبا.

بحذف تاء بدون اينكه پس از حذف آن حرف ديگرى را از آن حذف نمائى.

مصنّف گويد: