المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٥٩ - تتمه بحث در اسم تفضيل

نمى‌كند.

سؤال‌

اينكه گفته شد اسم تفضيل در مفعول‌به عمل نمى‌كند كلام درستى نيست زيرا در قرآن شريف موردى را سراغ داريم كه « افعل » در مفعول‌به عمل كرده و آن آيه شريفه ذيل مى‌باشد:

اللّه اعلم حيث يجعل رسالته‌ ( خداوند بهتر مى‌داند كه رسالتش را در كجا قرار دهد).

در اين آيه شريفه « اعلم » در حيث عمل كرده و آن را مفعول‌به قرار داده است.

امّا فرموده حقتعالى در آيه‌اى كه ذكر شد دو جواب از آن مى‌توان داد:

الف: آنكه كلمه « حيث » مفعول‌به است براى فعل مقدّر كه « اعلم » دلالت برآن دارد.

ب: آنكه كلمه « حيث » مفعول‌به على الاتّساع مى‌باشد يعنى مفعول‌فيه بوده منتهى بمنزله مفعول‌به محسوب مى‌شود.

و توضيح آن اينست كه « حيث » چون از ظروف متصرّفه مى‌باشد لاجرم هم مفعول‌فيه واقع شده و هم در محلّ غير مفعول‌فيه قرار مى‌گيرد اگرچه در حقيقت ظرف و مفعول‌فيه بحساب مى‌آيد پس بدين ترتيب اشكال برطرف مى‌گردد.

ابو حيّان نحوى مى‌گويد:

قواعد نحو با اين جواب دوّم مساعد و سازگار نمى‌باشند چه آنكه ادباء تصريح كرده‌اند براينكه « حيث » غير متصرّف مى‌باشد و پر واضح است كه توسّع وجود ندارد مگر در ظروف متصرّفه همچون « يوم » كه اگرچه در حقيقت مفعول‌فيه است امّا بحسب ظاهر آنرا بجاى غير مفعول‌فيه ميتوان قرار داد.

سپس ابو حيّان مى‌گويد:

ظاهرا مى‌بايد « حيث » را در آيه شريفه برظرفيّت مجازى باقى دانست و به « اعلم » معناى فعلى كه متعدّى به ظرف است را تضمين كرد و بدين ترتيب تقدير آيه: اللّه انفد علما حيث يجعل رسالته، مى‌باشد، يعنى:

هو نافذ العلم فى هذه المواضع (خداوند متعال در مواضع رسالت نافذ العلم مى‌باشد).

پس « اعلم » در مفعول‌به عمل نكرده تا نقض گفتار سابق شده باشد.