از دقت در مضمون آيه و شأن نزول آيه [١] كاملاً استفاده مى شود كه زورمداران مشرك، آنچنان مسلط بودند كه مردم را به عبادت خدايان باطل وادار كرده و از گرايش هاى توحيدى باز مى داشتند و اين گروه چاره اى نديدند جز اين كه سر به بيابان ها بگذارند، و به غارى پناهنده شوند، تا سرنوشت آنان معين گردد.

آنان آنچنان به الطاف الهى مطمئن بودند كه به يكديگر وعده مى دادند اگر گروه مشرك را ترك كنيم، در پوشش رحمت خدا قرار مى گيريم و خدا اسباب زندگى را فراهم مى سازد و اين حقيقتى است كه ما آن را از زبان وحى در آيات ديگر نيز مى شنويم و ما در اين مورد تحت عنوان «امدادهاى غيبى در باره مهاجران» بحث خواهيم كرد.

٣. هجرت در شرايطى فريضه است

انگيزه هجرت پيامبر اكرم صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم، حفظ جان خود و تحصيل محيط آزاد براى تبليغ رسالت اسلام بود زيرا محيط پر خفقان مكه به پيامبر اجازه نمى داد كه رسالت الهى خود را تبليغ كند، و توحيد و يكتاپرستى را گسترش دهد و انسان ها را از منجلاب شرك نجات بخشد، و چون از جانب غيب آگاه شد كه دشمنان توحيد، قصد جان او را كرده اند، به فرمان خدا زادگاه خود را ترك گفت و به سوى «يثرب» حركت كرد و آيه ياد شده در زير، ناظر به همين جريان است:

(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ

[١] مجمع البيان:٣/٤٥٢ و تفسير برهان:٢/٤٥٦.