مقصود است يا مفاهيم ذهنى؟) بايد از قراين خارجى كمك گرفت بالاخص بايد ديد كه ما به دنبال تأويل چه چيزى هستيم؟، اگر چيزى كه ما به دنبال تأويل و تحصيل م آل آن هستيم از قبيل رؤيا و خواب و يا فعل وكارى به ظاهر زننده ويا فلسفه احكام است، در اين مورد به طور مسلم مصداق تأويل وم آل وسرانجام آن شىء از قبيل عينيت هاى خارجى خواهد بود.

و اگر چيزى كه ما به دنبال تأويل آن هستيم معنى جمله اى است كه مى تواند ظاهرى داشته باشد و باطنى، يا معنى بدوى و متزلزلى داشته باشد و معنى نهايى و مستقرى، در چنين صورتى، حقيقت تأويل همان مقصود نهايى متكلم از كلام خود خواهد بود، و يك چنين مقصود نهايى، جز يك رشته مفاهيم ذهنى چيز ديگرى نمى تواند باشد.

هرگاه گوينده اى سخنى بگويد كه ظاهر آن، با توجه به ديگر قراين و ديگر كلمات او، نمى تواند مراد و مقصود او باشد، و پس از دقت و تدبير مى توان براى سخن او معنى صحيحى پيدا كرد و مراد او را به دست آورد، در اين صورت معنى دوم كه از قبيل مفاهيم است مى تواند تأويل كلام او باشد، و استعمال لفظ «تأويل» در اين مورد نه تنها كوچكترين اشكالى ندارد بلكه در اين موارد نيز به كار رفته است از باب نمونه:

نمونه اى از تأويل متشابه

خداوند در حال خطاب به فرشتگان درباره آفرينش حضرت آدم عليه السَّلام مى فرمايد:

(فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ روحِى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ) (حجر/٢٩).