نخست، جريان بر عكس بوده، و نزديكى به دود، مايه سر درد وعطسه و اشك چشم بود، علت آن جز اين نيست كه مزاج انسان بر اثر تكرار اعمال خلاف، دگرگونى خاصى مى پذيرد.

وجدان نيز بسان مزاج سالم انسان است و تكرار عمل، و شيطنت هاى نفسانى، ديد وجدان را كور و تشخيص او را دگرگون مى سازد، و هرگز نمى تواند حقايق را آنچنان كه هست ببيند، بلكه آنها را از طريق منافع شخصى و اعمال روزمره خود توجيه مى كند.

در اين جا مى توان به بى پايگى سخن كسانى كه تصور مى كنند وجدان آدميزاد مى تواند جانشين دين گردد پى برد، در حالى كه مقاومت وجدان، در برابر گناه، بسيار كم و با مقاومت دين و اعتقاد به روز رستاخيز در برابر كارهاى حرام و خلاف قابل قياس نيست.

گواه هايى از قرآن

آيات قرآن به روشنى گواهى مى دهند كه تمايلات درونى و منافع شخصى و عوامل تربيتى و فرهنگى در تشخيص وجدان اثر مى گذارند و كارهاى خلاف و زشت را موجه جلوه مى دهند و كار به جايى مى رسد كه انسان از كار خلاف كوچك ترين احساس ناراحتى نمى كند.

قرآن اين حقيقت را در آيات متعددى يادآور شده و مى فرمايد:

١. (أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدى مَنْ يَشاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسرات إِنَّ اللّهَ عَليمٌ بِما يَصْنَعوُنَ)(فاطر/٨).