المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٥٨ - مبحث ابنيه مصادر

مانند: قعد (نشست) كه مصدرش بطور اطّراد و شيوع قعود بوده يا همچون غدا (صبح كرد) كه غدوّ مصدرش مى‌باشد.

البتّه معلوم باشد همان طورى كه مصنّف گفته اين كلام مادامى است كه وزن « فعل » مصدرش بروزن فعال، (بكسر فاء) يا فعلان (بفتح فاء و عين) يا فعال (بضمّ فاء) نيامده باشد.

و نيز نبايد مصدرش بروزن فعيل يا فعاله (بكسر فاء) آمده باشد.

مصنّف گويد:

پس اوّلى مصدر است براى فعلى كه برامتناع دلالت كند مانند: ابى و دوّمى مصدر است براى هرفعلى كه اقتضاى معناى تقلّب و حركت را داشته باشد.

شارح گويد:

مقصود اينست كه وزن اوّل يعنى « فعال » بكسر فاء مصدر است براى هرفعلى كه برامتناع دلالت كند.

مانند: أبى، يأبى، اباء (امتناع ورزيدن).

و نظير: نفر، ينفر، نفارا (نفرت پيدا كردن).

و همچون: شرد، يشرد، شرادا (فرار كرد و رميد).

و وزن دوّم يعنى « فعلان » بفتح فاء و عين مصدر است براى هرفعلى كه دلالت برتقلب و حركت و جنبش دارد مانند: جال، يجول، جولان (حركت كرد).

مصنّف گويد:

وزن « فعال » مصدر است براى افعالى كه بردرد يا صوت دلالت مى‌كنند و وزن « فعيل » مصدر است براى افعالى كه برسير و يا صوت دلالت دارند نظير: صهل.

شارح گويد:

مقصود اينست كه وزن سوّم يعنى « فعال » بضمّ فاء مصدر است براى افعالى كه بردرد دلالت داشته همچون: سعل، يسعل، سعالا (سرفه كردن).

يا برصوت دلالت نمايند نظير: صرخ، يصرخ، صراخا (فرياد كشيدن).

و وزن چهارم يعنى: فعيل مصدر است براى افعالى كه برسير يا صوت دلالت دارند.

مانند: صهل، يصهل، صهيلا (آواز دادن).

المباحث النحويه شرح سيوطى ؛ ج‌٣ ؛ ص١٢٥٩