المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٩٣ - پارهاى از وجوه اختلاف بين اسم فاعل و صفت مشبهه

٥- رأيت رجلا جميلا الوجه.

در اين مثال صفت بدون الف و لام بوده ولى معمول با الف و لام و منصوب آمده است.

و بايد توجّه داشت كه اين صورت ضعيف است.

٦- رأيت رجلا جميل الوجه.

در اين مثال صفت بدون الف و لام بوده ولى معمول با الف و لام و مجرور آمده زيرا صفت بآن اضافه شده است.

قوله: و ممّا خالفت الخ: حاصل گفتار مصنّف و شارح در اين عبارات آنست كه:

صفت مشبهه چون در مقام عمل فرع از اسم فاعل است بناچار اسم فاعل واجد امتيازاتى است كه صفت فاقد آن‌ها مى‌باشد و مصنّف و شارح در اينجا بدو تا از آنها اشاره كرده كه به شرح آنها مى‌پردازيم:

الف: تقديم معمول صفت مشبهه برآن جايز نيست مثلا نمى‌توانيم بگوئيم:

رأيت رجلا الوجه الحسن.

ولى در اسم فاعل مى‌توان معمولش را برآن مقدّم داشت مثلا گفت:

زيد عمرا ضارب.

ب: صفت مشبهه عمل نمى‌كند مگر در معمول سببى كه شرح آن گذشت مانند:

زيد حسن وجهه.

و هرگز در اجنبى عمل نمى‌كند لذا مى‌توان گفت:

زيد حسن عمرا.

ولى اسم فاعل هم در سببى و هم در اجنبى عمل مى‌كند لذا صحيح است بگوئيم:

زيد ضارب غلامه (معمول سببى).

چنانچه جايز است گفته شود:

زيد ضارب عمرا (معمول غير سببى).

قوله: لفرعيّتها: ضمير مؤنث به صفت مشبهه راجع است.

قوله: فيجوز تقديمه عليها: ضمير در « تقديمه » به غير معمول و در « عليها » به صفت مشبهه راجع است.

قوله: و انّ كونه ذا سببيّة: ضمير در « كونه » به معمول راجع است.

قوله: لفظا: مثال معمولى كه به ضمير موصوف لفظا متّصل است همچون: