المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٧٧ - مبحث ابنيه اسم فاعل و صفت مشبهه و اسم مفعول از ثلاثى مجرد و غير آن

فاعل قياسى فعلى كه مكسور العين است در صورتى كه دلالت براعراض داشته باشد فعل و در فرض دلالت نمودن برخلقت و الوان أفعل و در موردى كه برامتلاء و حرارت باطن دلالت كند فعلان مى‌باشد مانند:

اشر (بفتح همزه و كسر شين) يعنى طاغى و ياغى (دالّ برعرض).

فرح (بفتح فاء و كسر راء) يعنى شادمان (دالّ برعرض).

صديان (بفتح صاد و سكون دال) يعنى تشنه (دالّ برحرارت باطن).

عطشان (بفتح عين و سكون طاء) يعنى تشنه (دالّ برحرارت باطن).

شبعان (بفتح شين و سكون باء) يعنى سير (دالّ برامتلاء).

ريّان (بفتح راء و تشديد ياء) يعنى سيراب (دالّ برامتلاء).

اجهر (بفتح همزه و سكون جيم و فتح هاء) يعنى كسى كه در نور آفتاب نمى‌بيند (دالّ برعيب).

احول (بفتح همزه و سكون حاء و فتح واو) يعنى در بين (دالّ برعيب).

اعور (بفتح همزه و سكون عين و فتح واو) يعنى مرد يك چشم (دالّ برعيب).

اخضر (بفتح همزه و سكون خاء و فتح ضاد) يعنى سبزرنگ (دالّ بررنگ).

مصنّف گويد:

وزن « فعل » و « فعيل » نسبت به « فعل » اولى و سزاوارتر از وزن « فاعل » هستند مانند:

ضخم و جميل و فعل ايندو جمل و ضخم مى‌باشد.

شارح گويد:

مقصود اينست كه افعالى كه بروزن فعل (بضمّ عين) باشند اسم فاعلشان بروزن فعل يا فعيل آمده و ايندو وزن از « فاعل » اولى و سزاوارتر مى‌باشند مانند:

ضَخُمَ كه اسم فاعلش ضَخم (درشت) بوده و جمل كه اسم فاعلش جميل (زيبا) مى‌باشد.