المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٧٨ - مبحث ابنيه اسم فاعل و صفت مشبهه و اسم مفعول از ثلاثى مجرد و غير آن

مصنّف گويد:

وزن « افعل » و « فَعل » در « فَعُل » كم و نادر مى‌باشد.

شارح گويد:

منظور اينست كه افعالى كه بروزن « فعل » بضم عين مى‌باشند كم است كه اسم فاعلشان بروزن افعل يا فعل (بفتح فاء و سكون عين) بيايد بلكه وزن افعل در آنها سماعى است نظير: خطب كه اسم فاعلش سماعا اخطب (سخنور) آمده و بطل كه اسم فاعلش بطل (شجاع) مى‌باشد.

سپس شارح گويد:

و همچنين اوزان ديگرى در اين فعل (فعل) ندرتا شنيده شده مانند:

فعال (بفتح فاء) همچون: جبن، جبان (ترسو).

فعال (بضمّ فاء) مانند: شجع، شجاع (دلير).

فعل (بضمّ فاء و عين) مثل: جَنُب، جُنُب (كسيكه براو غسل واجب است).

فِعل (بكسر فاء و سكون عين) نظير: عَفُر عِفر (مرد دلير و زيرك).

مصنّف گويد:

فعلى كه بروزن فعل مى‌آيد گاهى از فاعل بواسطه غير آن مستغنى ميشود.

شارح مى‌گويد:

مراد اينست افعالى كه بروزن فعل مى‌آيند گاهى اسم فاعلشان برغير وزن فاعل آمده و بدين ترتيب از وزن فاعل مستغنى مى‌باشند مانند:

شاخ كه اسم فاعلش شيخ (بزرگ) بوده يا شاب كه اسم فاعلش اشيب (جوان).

و عفّ كه اسم فاعلش عفيف (پاكدامن) مى‌باشد.

ناگفته نماند در تمام افعال ثلاثى مجرّد غير وزن فاعل، صفت مشبهه محسوب مى‌گردد.

متن: «٤٦٢»