المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٦٧ - آراء در«لبى»

شاهد در « حين » است كه بجمله اسميّه « الحجّاج امير» اضافه شده.

پس از آن مصنّف گويد:

آنچه مانند اذ جارى مى‌شود را مى‌توانى مبنى برفتح خوانده يا اعرابش دهى.

شارح گويد:

مقصود اينست كه در اسمائى كه جارى مجراى « اذ » هستند همچون « حين » دو وجه جايز است:

الف: بناء برفتح.

ب: آنكه معرب آورده شوند.

امّا وجه بناء برفتح اينست كه آنرا بر « اذ » حمل مى‌كنيم چه آنكه « اذ » مبنى است لذا مناسب آنست كه اسم جارى مجراى آن نيز مبنى باشد.

و امّا اينكه مبنى برفتح خوانده ميشود جهتش آنست كه فتح اخفّ حركات مى‌باشد.

و امّا وجه اعراب وجهش آنست كه اصل در اسم آنست كه معرب باشد.

سپس مصنّف گويد:

ولى اسمى كه جارى مجراى « اذ » بوده در صورتى كه قبل از فعل مبنى بيايد مبنى بايد باشد.

شارح گويد:

فعل مبنى مانند: ماضى يا مضارعى كه مقرون به يكى از دو نون جمع مؤنّث غائب و جمع مؤنّث حاضر باشد مانند آنچه در قول اعشى آمده:

يعنى: در هنگامى كه عظيم‌ترين امور مردم ايشان را بخود مشغول سازد پس اى قبيله زريق از ايشان اموالشان را بدزديد همان طورى كه روباه مرغ و خروس را مى‌ربايد.

شاهد در « حين » است كه قبل از « الهى » قرار گرفته و چون آن فعل ماضى است لاجرم « حين » مبنى برفتح خوانده شده.

قوله: اسميّة كانت او فعليّة: ضمير در « كانت » به جمله راجع است.

قوله: و اذكروا اذ كنتم قليلا: آيه (٨٦) از سوره اعراف.

قوله: اذ كنتم قليل: آيه (٢٦) از سوره انفال.

قوله: و أنتم حينئذ تنظرون: آيه (٨٤) از سوره واقعه.