المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٥٢ - شرط كسب تأنيث و تذكير مضاف از مضاف اليه در اضافه معنويه

تنبيه و تذكّر

اينكه مصنّف گفت حذف در صورتى است كه اوّلى براى حذف صلاحيّت داشته باشد منظورش احتراز و خارج نمودن مضافى است كه براى حذف اهليّت ندارد يعنى اگر حذف شود معنا مختلّ مى‌گردد كه در اينفرض مضاف اليه به مضاف تأنيث و يا تذكير را اعطاء نمى‌كند مانند:

قام غلام هند (غلام هند ايستاد).

و مانند: قامت امرأة زيد (همسر زيد ايستاد).

و ايندو مثال مضاف را اگر حذف مى‌كنيم معنا مختلّ مى‌گردد فلذا در ايندو مثال كسب تذكير و تأنيث نميباشد.

قوله: ان وقع مثنّى: ضمير در « وقع » به وصف راجع است.

قوله: مررت بالضاربى زيد: كلمه « بالضاربى » در اصل « بالضاربين » بوده و بواسطه اضافه به « زيد » نون آن حذف شده است.

قوله: بان كان جمع سلامته: زيرا جمع سالم همچون تثنيه اعرابش بحروف مى‌باشد فلذا در حالت رفعى با واو و نون و در حالت نصب و جرّ با ياء و نون استعمال ميشود بخلاف جمع مكسّر كه اعرابش بحركت است يعنى رفع آن به ضمه و نصبش به فتحه و جرّش بكسره مى‌باشد.

قوله: لو حذف: ضمير نائب فاعلى به اوّل (مضاف) راجع است.

قوله: فلا يكسبه ما ذكر: ضمير فاعلى در « لا يكسبه» به ثانى و ضمير مفعولى به اوّلى راجع بوده و مقصود از « ما ذكر» تأنيث و تذكير مى‌باشد.

قوله: قام غلام هند: در اين مثال اگر مضاف يعنى غلام حذف شود و بگوئيم:

قام هند، معناى كلام اين ميشود كه هند ايستاد در حاليكه مقصود اينستكه پسر هند ايستاد فلذا چون با حذف مضاف معنا مختلّ ميشود لاجرم مضاف اليه تأنيث را به مضاف اعطاء ننموده در نتيجه مضاف به تذكير خود باقى است و از اينرو فعلش كه « قام » باشد مذكر آمده و همچنين است در مثال بعدى يعنى « قامت امرأة زيد».

متن: «٣٩٥»