المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٢٦ - شرط اعمال مصدر

او اطعام فى يوم ذى مسغبة يتيما.

( يا طعام دادن به يتيم در روز قحطى و گرسنگى).

شاهد در « اطعام » است كه مصدر بوده و چون واجد شرائط است عمل كرده و « يتيما » را بنابر مفعوليّت نصب داده است.

و همچون قول شاعر:

يعنى: آن مرد از جنگيدن ناتوان و عاجز است و كشتن وى دشمنانش را و گمان مى‌كند كه گريختن مرگ را از او دور مى‌كند.

شاهد در « النكاية » است كه مصدر بوده و چون واجد شرائط است عمل نموده و « اعدائه » را بنابر مفعوليّت نصب داده و ضمير مستتر در آن فاعلش مى‌باشد.

بخلاف مضمر يعنى ضميرى كه مرجعش مصدر باشد كه در اينصورت از عمل كردن ممنوع است مانند:

ضربك المسئ حسن و هو المحسن قبيح (زدن تو شخص بدكار را نيك بوده ولى زدن شخص نيكوكار زشت و ناپسند است).

شاهد در « هو » است كه مصدر مضمر مى‌باشد يعنى مرجعش كه « ضربك » است ضمير بوده لذا نتوانسته « المحسن » را از باب مفعول بودن نصب دهد.

و نيز بخلاف مصدر محدود كه برحدث معدود و محدودى دلالت دارد مانند: عجبت من ضربتك زيد (تعجّب كردم از يك بار زدن تو زيد را).

در اين مثال « ضربة » مصدر مرّه است يعنى بريكبار زدن فقط دلالت مى‌كند لذا باعتبار اين محدود بودنش از عمل در « زيد » و منصوب كردن آن ممنوع مى‌باشد.

و امّا اينكه مصدر محدود در برخى عبارات عمل كرده بايد گفت شاذّ و نادر است نظير آنچه در قول شاعر آمده:

يعنى: زنده مى‌گرداند بسبب آن صاحب آب قوّه آنچنانى را كه او ضبط كننده امر و صاحب احتياط است بواسطه يك مرتبه زدن دو كف دست خود را بخاك و تيمّم نمودن نفس شترسوارى را.

شاهد در عمل نمودن « ضربة » است كه مصدر مرّه بوده در كفيه و « الملا » اوّلى فاعل و دوّمى مفعول آن مى‌باشد و اين عمل شاذّ و نادر مى‌باشد.