المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٣٩ - منصرف شدن اسماء غير منصرف در مورد ضرورت و رعايت تناسب آيات با هم

مقصود از « اضطرار » اضطرار در نظم شعر بوده و مراد از رعايت تناسب، تناسب رؤوس آيات قرآنى و سجع مى‌باشد.

و بهرصورت منصرف شدن اسم در ايندو مورد جاى صحبت نبوده و از احدى در آن خلافى نقل نشده است.

مثال‌

امّا مثال ضرورت شعرى همچون قول امرء القيس:

يعنى: اى دوست من نگاه كن، آيا مى‌بينى هودج‌ها و كجاوه‌هاى چند را كه رونده‌اند در درّه كوهى كه ميان دو زمين ناهموار شعبعب قرار گرفته است.

شاهد در « ظعائن » است كه اسم غير منصرف بوده ولى در اين بيت از باب ضرورت شعرى منصرف استعمال شده لذا در حال جرى مكسور و منوّن آمده است.

و امّا مثال رعايت تناسب.

قبل از اينكه مثال آنرا ذكر كنيم لازم بتذكر است كه بگوئيم:

حضرات ادباء تصريح نكرده‌اند كه مقصود و مرادشان از رعايت تناسب چيست ولى از كلام ناظم (مصنّف) در شرح كافيه و نيز از عبارت رضىّ اينطور استفاده مى‌شود كه مقصود آنست كه:

كلمه غير منصرفى همراهش لفظ منصرفى آمده و ما براى برقرار كردن تناسب بين آنها كلمه غير منصرف را منصرف استعمال مى‌كنيم و متناسب نمودن ايندو با هم يا به اينست كه بواسطه منصرف كردن لفظ غير منصرف آندو هم‌وزن يكديگر مى‌شوند همچون:

و جئتك من سباء بنباء يقين‌ ( آوردم براى تو از سرزمين سباء خبرى مهم).

شاهد در « سباء » است كه به جهت علميّت و تأنيث غير منصرف است منتهى چون همراهش كلمه « نباء » آمده و آن منصرف مى‌باشد لاجرم براى برقرار كردن تناسب وزن بين ايندو « سباء » نيز منصرف يعنى با تنوين جرّى آمده است.

و يا از نظر وزن قريب بيكديگر شده نظير:

انّا اعتدنا للكافرين سلاسلا و اغلالا و سعيرا ( ما براى كيفر كافران غل و زنجيرها و آتش سوزان مهيّا ساخته‌ايم).