المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٥٤٣ - فصل مبحث ترخيم
لفظ از نظر وضع بآن تمام ميشود.
شرح عربى
( و مع) حذفك (الآخر احذف الّذى تلا إن زيد) و كان (لينا ساكنا مكمّلا أربعة فصاعدا) قبله حركة من جنسه، نحو « يا عثم» و « يا منص» و « يا مسك» فى عثمان، و منصور، و مسكين، بخلاف نحو: مختار و هبيّخ و سعيد و فرعون و غرنيق.
( و الخلف) ثابت (فى) حذف (واو و ياء) ليس قبلهما حركة من جنسهما بل (بهما فتح قفى) فأجازه الفرّاء و الجرمىّ لعدم اشتراطهمها ما ذكرناه و منعه غيرهما (و العجز احذف من مركّب) كقولك فى معديكرب و سيبويه و بخت نصّر: « يا معدى» و « يا سيبّ» و « يا بخت».
( و قلّ ترخيم جملة) إسناديّة (و ذا عمرو) و هو سيبويه (نقل) عن العرب.
( و إن نويت بعد حذف) بالتّنوين (ما حذف فالباقى استعمل بما فيه ألف) قبل الحذف، فأبق حركته و لا تعلّه إن كان حرف علّة (و اجعله) أى الباقى (إن لم تنو محذوفا كما لو كان بالآخر وضعا تمّما) فأعلّه و أجر الحركات عليه.
ترجمه و شرح
مصنّف گويد:
و با اينكه حرف آخر را حذف نمودى حرف پهلوى آن (ما قبل آخر) را نيز حذف كن مشروط باينكه حرف زائد و لين و ساكن بوده و مكمّل چهار حرف يا بيشتر باشد يعنى در مرتبه چهارم يا بالاتر قرار گرفته باشد.
شارح گويد:
مقصود اينست كه در ترخيم منادى قاعده اينست كه وقتى آخرين حرف را حذف كردند علاوه برآن حرف ما قبل آخر را نيز حذف مىكنند مشروط باينكه داراى چهار شرط باشد.
١- آنكه از حروف زوائد محسوب شود.
٢- آنكه حرف لين باشد.
٣- متحرّك نبوده بلكه ساكن باشد.
٤- در مرتبه چهارم يا بيشتر قرار گرفته باشد.
البتّه شرط پنجمى نيز وجود دارد و آن اينست كه:
٥- قبل از آن حركتى كه مناسب با آن است قرار گرفته باشد.
مانند: يا عثم و يا منص و يا مشك در ترخيم عثمان و منصور و مسكين.