المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٩١ - پارهاى از وجوه اختلاف بين اسم فاعل و صفت مشبهه

شرح عربى‌

( و) ممّا خالفت فيه اسم الفاعل أنّ (سبق ما تعمل فيه مجتنب) لفرعيّتها بخلاف غير معمولها كالجارّ و المجرور، فيجوز تقديمه عليها (و) أنّ (كونه ذا سببية) بأن اتّصل بضمير موصوفها لفظا أو معنى (وجب) نحو « زيد حسن وجهه» و « حسن الوجه» أى منه، بخلاف غير المعمول.

( فارفع بها) على الفاعليّة (و انصب) على التّشبيه بالمفعول به فى المعرفة و على التّمييز فى النّكرة (و جرّ) بالأضافة حالكونها (مع أل و دون أل) و قوله (مصحوب أل) هو المتنازع فيه نحو « رأيت الرّجل الجميل الوجه و الجميل الوجه و الجميل الوجه» و « رأيت رجلا جميلا الوجه و جميلا الوجه» لكنّ هذا ضعيف، و « جميل الوجه».

ترجمه و شرح‌

پاره‌اى از وجوه اختلاف بين اسم فاعل و صفت مشبهه‌

مصنّف گويد:

و مقدّم شدن معمول صفت مشبهه برآن جايز نيست.

و نيز واجب است معمول صفت سببى باشد.

شارح گويد:

از جمله امورى كه صفت مشبهه بواسطه آن با اسم فاعل مخالفت دارد اينست كه تقدّم معمول صفت برآن ممنوع است به خلاف غير معمولش همچون جارّ و مجرور چه آنكه تقديم آن جايز بوده و منعى از آن نمى‌باشد ولى در اسم فاعل معمول و غير معمول هردو تقدّمشان برآن جايز مى‌باشد.

ديگر از امورى كه صفت مشبهه بواسطه آن با اسم فاعل مخالفت پيدا مى‌كند اينست كه واجب است معمول صفت سببى باشد يعنى به ضميرى متّصل بوده كه لفظا يا معنا به موصوف راجع است به خلاف غير معمول كه سببى بودنش لازم نيست ولى در اسم فاعل لازم نيست كه معمولش حتما سببى باشد بلكه ممكنست اجنبى نيز معمول آن قرار گيرد:

مصنّف گويد:

بواسطه صفت مشبهه رفع و نصب و جرّ بده كلمه‌اى را كه با الف و لام همراه بوده و نيز آنچه را كه به صفت متّصل است در حالى كه صفت با الف و لام بوده يا بدون آن باشد.