المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٣٦ - مبحث اعمال اسم فاعل

الدّوابّ و الأنعام مختلف ألوانه» أى صنف مختلف.

ترجمه و شرح‌

مبحث اعمال اسم فاعل‌

شارح گويد:

همانطورى كه مصنّف در شرح كافيه آورده است اسم فاعل عبارتست از اسمى كه بروزن فعل مضارع بوده و از مصدر گرفته شده تا برفاعل مصدر دلالت كند و از خصوصيّات آن اينست كه صلاحيّت براى اضافه شدن بفاعلش را ندارد.

البتّه در اين باب از اعمال اسم مفعول نيز صحبت خواهيم كرد.

مصنّف گويد:

اسم فاعل در عمل نمودن همچون فعلش مى‌باشد مشروط باينكه بمعناى ماضى نباشد.

شارح گويد: اينكه مصنّف گفت:

اسم فاعل در عمل نمودن همچون فعلش مى‌باشد بطور مطلق بوده و در آن فرقى نيست بين اينكه برمعمولش مقدّم آمده يا از آن مؤخّر ذكر شود، ظاهر بوده يا مضمر باشد، برصيغه اصلى خود جارى بوده يا از آن عدول كرده باشد و در تمام اين صور اگر فعلش بلحاظ لازم بودن تنها فاعل را رفع دهد اسم فاعل نيز صرفا به رفع فاعل اكتفاء مى‌كند و اگر فعلش متعدّى بوده و علاوه برفاعل مفعول را نيز نصب دهد اسم فاعل نيز غير از رفع فاعل در مفعول عمل كرده آنرا منصوب مى‌كند ولى بايد توجّه داشت كه اين حكم براى اسم فاعل زمانى ثابت است كه به معناى حال يا استقبال بوده و از آمدن به معناى ماضى بطور كلّى بركنار و به دور باشد و جهت اين گفتار آنست كه:

اسم فاعل وقتى بمعناى ماضى نبود لفظش شبيه به فعلى است كه برحال يا استقبال دلالت دارد يعنى فعل مضارع لذا عينا مانند فعل مضارع در معمول خود عمل مى‌كند.

پس آنچه گفتيم در صورتى است كه اسم فاعل به معناى ماضى نبوده بلكه يا معناى حال را داشته و يا به معناى استقبال باشد حال اگر اسم فاعلى به معناى ماضى بود از دو حال خارج نيست:

يا الف و لام موصول برسرش داخل شده كه در اين صورت حكمش عنقريب ذكر خواهد شد.