المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٩٧ - «دون و جهات ششگانه»

شاهد در « حسب » است كه مضاف اليهش يعنى « ياء متكلّم» حذف شده و معنايش در نيّت است لذا لفظ مزبور مبنى برضمّ مى‌باشد.

و مانند:

هذا حسبك من رجل (اين كفايت مى‌كند تو را از مرد).

شاهد در « حسبك » است كه مضاف اليه « حسب » در آن ذكر شده لذا لفظ مزبور معرب و مرفوع آمده تا خبر باشد براى « هذا ».

«اوّل»

كلمه « اوّل » نيز در آنچه گفتيم مانند « غير » مى‌باشد نظير آنچه فارسى از اهل لسان حكايت كرده كه مى‌گويند:

ابدأ بذا من اوّل (از ابتداء آغاز بآن نما).

در اين مثال كلمه « اوّل » را مى‌توان مبنى برضمّ خواند بنابر اينكه معناى مضاف اليهش در نيّت باشد و نيز ممكنست مجرور قرائت شود بنابر اينكه لفظ مضاف اليه در نيّت گرفته شود و بدين ترتيب « اوّل » بواسطه « من » مجرور شده باشد چنانچه امكان دارد آنرا با فتح خواند بنابر اينكه مضاف اليهش حذف شده و نه لفظ و نه معنايش منوى باشد و بدين ترتيب معرب گرديده منتهى بخاطر داشتن وزن فعل و وصف كه هردو از اسباب منع صرف هستند، غير منصرف استعمال شده.

«دونو جهات ششگانه»

كلمه « دو » و همچنين جهات ششگانه يعنى:

فوق، تحت، امام، وراء (خلف) يمين، يسار.

نيز در آنچه گفتيم مانند « غير » مى‌باشند، مانند آنچه در قول شاعر آمده:

يعنى: هرگاه من برتو اعتماد نكنم و ديدار تو ميسّر نباشد مگر از پس پرده پس مرا از وصال تو حظّ و بهره‌اى نيست.

شاهد در « وراء » اوّل است كه مضاف اليهش يعنى لفظ « حجاب » حذف شده و معنايش منوى است لذا لفظ مزبور مبنى برضمّ خوانده شده.

كسائى در عبارت:

أفوق تنام ام اسفل (آيا بالا مى‌خوابى يا پائين).