المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٧٤ - اذا و حكم آن

مقاله ابن هشام و گفتار شارح‌

ابن هشام مى‌گويد:

احدى از ادباء را نديده‌ام كه صراحتا گفته باشند مشبه اذا همچون مشبه اذ در برخى موارد مبنى و در پاره‌اى از مواضع معرب مى‌شود به همان شرح و تفصيلى كه در مشبه اذ گذشت ولى به نظر من اين قياس ظاهر و روشن است و على القاعده مى‌توان گفت در هرموردى كه مشبه اذ مبنى است مشبه اذا نيز مبنى بوده و در هرجائى كه مشبه اذ معرب است مشبه اذا نيز معرب مى‌باشد و از همين قبيل است آيه شريفه‌ هذا يوم ينفع الصادقين.

در اين مثال « يوم » معرب است زيرا قبل از فعل معرب معنى فعل مضارع قرار گرفته و قبلا گفتيم اگر مشبه اذ پيش از فعل معرب واقع شود معرب است لذا مشبه اذا نيز در اين مورد بايد معرب استعمال گردد.

پايان كلام ابن هشام‌

شارح گويد:

قبلا از ادباء نقل كرديم كه ايشان باين آيه شريفه استدلال نمودند كه يوم در آن مشبه اذ بوده نه مشبه اذا چه آنكه زمان مستقبل در آن محقّق الوقوع است قهرا به منزله ماضى بوده على الخصوص كه در اوّل آيه لفظ « قال » بصيغه ماضى آمده و اين قرينه قوى است براينكه زمان مستقبل حتما به منزله ماضى قرار داده شده بنابراين آيه شريفه را نمى‌توان شاهد براى گفتار ابن هشام دانست.

قوله: قاله فى شرح الكافية: ضمير فاعلى در « قاله » به مصنّف و ضمير مفعولى به عدم اضافه مشبه اذا الّا الى الجملة الفعليّة راجع است.

قوله: و استحسنه: ضمير فاعلى به مصنف و ضمير مفعولى به كلام سيبويه عود مى‌كند.

قوله: قال لو لا الخ: ضمير فاعلى در « قال » به مصنّف راجع است.

قوله: يوم هم بارزون: آيه (١٦) از سوره غافر.

قوله: انتهى: يعنى تمام شد كلام مصنّف در شرح كافيه.

قوله: و اجاب ولده عنها: ضمير در « ولده » به مصنّف راجع بوده و از « ولد مصنّف» بسا به ابن ناظم تعبير شده و ضمير در « عنها » به آيه شريفه عود مى‌كند.

قوله: و حينئذ: يعنى و حين ينزّل المستقبل منزلة الماضى.