المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٧٣ - اذا و حكم آن

ترجمه و شرح‌

فرع نحوى‌

شارح گويد:

اسماء زمان مستقبل كه به « اذا » شباهت دارند همچون « اذا » فقط به جملات فعليّه اضافه مى‌شوند اين مطلب را مصنّف در شرح كافيه از سيبويه نقل كرده و مستحسن شمرده و پس از آن گفته است:

البتّه اينكه اين قول را نيكو دانستيم زمانى است كه از كلمات و عبارات مسموعه برخلافش نيامده باشد.

مؤلّف گويد:

اين عبارت كنايه است از اينكه در ميان كلمات فصيح عباراتى ديده شده كه برخلاف اين مطلب بوده و اسم شبيه به « اذا » همچون « يوم » بجمله اسميّه اضافه شده است و بدين ترتيب مطلبى كه از سيبويه نقل شده حسنى نداشته و پايه و اساسى ندارد چنانچه در آيه شريفه:

يوم هم بارزون‌ ( روزيكه ايشان ظاهر و آشكار مى‌گردند).

كلمه « يوم » به جمله اسميّه « هم بارزون» اضافه شده است.

جواب ابن ناظم از اشكال مصنّف‌

به سيبويه‌

فرزند مصنّف از اشكالى كه مصنّف به سيبويه وارد كرده اينطور جواب داده است:

در آيه شريفه اگرچه « يوم » به جمله اسميّه اضافه شده ولى اين كلمه از اسماء شبيه به « اذا » نيست تا گفتار سيبويه بواسطه آن نقض شود بلكه « يوم » در اين كلام شبيه به « اذ » است و مشبه « اذ » به جمله فعليّه نيز اضافه مى‌شود و توضيح آن اينست كه:

زمان استقبال در اين آيه وقوعش حتمى و قطعى است چه آنكه آيه در مقام اخبار از روز قيامت است كه آمدن آن بدون ترديد و شك مى‌باشد و اين گونه از زمان‌هاى مستقبل بخاطر محقّق الوقوع بودنشان در حكم زمان ماضى هستند لاجرم اسم زمانيكه برچنين معنائى دلالت داشته باشد شبيه « اذ » محسوب ميشود نه آنكه به معناى « اذا » باشد از اينرو اضافه شدن آن به هردو جمله (اسميّه و فعليّه) جايز است و بدين ترتيب با آيه شريفه نمى‌توان كلام سيبويه را نقض و باطل نمود.