المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٤٧ - برخى از احكام اضافه لفظيه

در چند مورد جايز است كه در اضافه لفظيّه مضاف با الف و لام ذكر شود و اين موارد عبارتند از:

الف: آنكه مضاف اليه نيز با الف و لام ذكر شود مانند:

الجعد الشعر (پيچيده موى).

شاهد در « الجعد » است كه صفت مشبهه بوده و بمعمولش كه « الشعر » باشد اضافه شده و همان طورى مى‌بينيم هردو با الف و لام مى‌باشند.

ب: آنكه مضاف اليه وصف با الف و لام خالى از « ال » بوده ولى به كلمه‌اى كه با الف و لام است اضافه شده باشد مانند:

زيد الضارب رأس الجانى (زيد اين صفت دارد كه سر جنايت‌كار را مى‌زند).

در اين مثال كلمه « الضارب » با الف و لام بوده و مضاف اليهش يعنى « رأس » اگرچه الف و لام ندارد ولى بكلمه‌اى كه با الف و لام هست يعنى « الجانى » اضافه شده است.

ج: آنكه مضاف اليه وصف با الف و لام ضميرى باشد كه به الف و لام‌دار برگردد چنانچه مصنّف در كتاب تسهيل بجواز آن حكم نموده مانند:

مررت بالضارب الرجل و الشاتمه (گذشتم به كسى كه زننده و فحش‌دهنده بآن مرد بود).

شاهد در « الشاتمه » است كه وصف الف و لام‌دار بوده و به ضمير اضافه شده و مرجع ضمير كلمه « الرجل » است كه با الف و لام مى‌باشد.

مبرّد نحوى از جواز آن منع نموده و اضافه وصف الف و لام‌دار به ضمير را مطلقا ممنوع قرار داده چه مرجع ضمير الف و لام‌دار بوده و چه بدون آن باشد.

فرّاء نحوى اضافه وصف الف و لام‌دار را به تمام معارف تجويز كرده مانند:

الضاربك (اضافه وصف الف و لام‌دار بضمير).

الضارب زيد (اضافه وصف الف و لام‌دار به علم).

بخلاف: الضارب رجل (اضافه وصف الف و لام‌دار به نكره).

و امام شافعى نيز اضافه مزبور را در خطبه رساله‌اش استعمال نموده و گفته است:

الجاعلنا من خير امّة اخرجت للنّاس.

شاهد در « الجاعلنا » است كه در آن اسم فاعل الف و لام‌دار به ضمير متكلّم مع الغير يعنى « نا » اضافه شده است.