تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٨٠
ديگر ملحق شوند، و اين تعبير، معمولًا در مورد جمعيتهاى زياد گفته مىشود، همان گونه كه نظير آن را در مورد لشكريان سليمان عليه السلام در اين سوره خوانديم.
بنابراين، از مجموع آيه، چنين استفاده مىشود: روزى فرا خواهد رسيد كه از هر قوم و جمعيتى خداوند، گروهى را محشور مىكند و آنها را براى مجازات و كيفر اعمالشان آماده مىسازد.
بسيارى از بزرگان اين آيه را اشاره به مسأله رجعت، و بازگشت گروهى از بدكاران و نيكوكاران به همين دنيا در آستانه رستاخيز مىدانند؛ چرا كه اگر اشاره به خود رستاخيز و قيامت باشد، تعبير به مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً: «از هر جمعيتى، گروهى» صحيح نيست؛ زيرا در قيامت، همه محشور مىشوند، چنان كه قرآن در آيه ٤٧ سوره «كهف» مىگويد: وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً: «ما آنها را محشور مىكنيم و احدى را وا نخواهيم گذاشت».
شاهد ديگر اين است كه: قبل از اين آيه، سخن از نشانههاى رستاخيز در پايان اين جهان بود، در آيات آينده نيز به همين موضوع اشاره مىشود، بنابراين، بعيد به نظر مىرسد كه آيات قبل و بعد از حوادث پيش از رستاخيز سخن گويد، اما آيه وسط از خود رستاخيز، هماهنگى آيات ايجاب مىكند كه همه درباره حوادث قبل از قيامت باشد.
در اين زمينه، روايات فراوانى نيز داريم كه در بحث نكات ضمن تفسير معنى «رجعت» به آن اشاره خواهد شد.
ولى مفسران اهل سنت، معمولًا آيه را ناظر به قيامت مىدانند، و ذكر كلمه «فوج» را اشاره به رؤسا و سردمداران هر گروه و جمعيت مىشمرند، و در مورد ناهماهنگى آيات كه از اين تفسير برمىخيزد، گفتهاند: آيات در حكم تأخير و تقديم است و گوئى آيه ٣٨ بعد از ٨٥ قرار گرفته باشد!