وحشتى باشد از اعمال خود انسان است. «١»
و اما مفهوم «نفخه صور»، «نفخ» به معنى دميدن، و «صور» به معنى «شيپور» است و در اين كه منظور از اين تعبير، در اينجا چيست؟ گفتگوهاى فراوانى است كه به خواست خدا در ذيل آيه ٦٨ سوره «زمر» خواهد آمد.
و اما جمله «إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ» كه به صورت استثناء از اين ترس و وحشت عمومى ذكر شده، اشاره به نيكان و پاكان، اعم از فرشتگان و مؤمنانى است كه در آسمان‌ها و زمينند آنها در پرتو ايمان، آرامش مخصوصى دارند، نه نفخه اول صور، آنها را متوحش مى‌سازد، و نه نفخه آخر، و در آيات بعد، نيز مى‌خوانيم:
كسانى كه با دست پر از حسنات به پيشگاه خدا بروند از وحشت و فزع آن روز در امن و امانند. (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَومَئِذٍ آمِنُونَ). «٢»

اما جمله كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ: «همگى با خضوع و ذلت در پيشگاه او حاضر مى‌شوند» ظاهراً عام است و هيچ استثنائى در آن نيست؛ زيرا حتى انبياء و اوليا در پيشگاه او خاضع و كوچكند، و اگر مى‌بينيم در آيات ١٢٧ و ١٢٨ سوره «صافات» مى‌فرمايد: فَانَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ* الَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِيْنَ:
«همگان در پيشگاه او حاضر مى‌شوند* مگر بندگان مخلص پروردگار» منافاتى با عموميت آيه مورد بحث ندارد؛ چرا كه آيه مورد بحث اشاره به اصل حضور در محشر و پيشگاه خدا است و دوم اشاره به حضور در صحنه حساب و بررسى اعمال است.
***