ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٤٤ - فصل در علم فقه و تفقه در دين

و[١] در مقامى كه خداى عزّ وجلّ چيزى را بر سه قسم كرده باشد چون احدى او[٢] را بر دو قسم تواند كرد؟! با آنكه در متشابه بودن بعضى امرها حكمتها و مصلحتهاى بسيار است كه به آن امتحان اصناف بندگان مى‌شود.

و ديگر جمع نمى‌كنند ميان اخبارِ متعارضه مگر به آنچه در احاديث در اين باب وارد شده از تفصيلى كه آخرش آن است كه: مختاريد و به هر چيزى عمل كنيد جايز است. و بصير بدين سبب از خلاف و اختلاف و قول به رأى و جزاف خلاصى مى‌يابد، پس در نزد او اجتهاد و رأى و اجماع نمى‌باشد بلكه اعتماد نمى‌كند مگر بر منطوق روايت يا مفهوم آن، يا بر آنچه از امام شنيده باشد. و اجماع در نزد او عبارت است از اتّفاق اصحاب بر عمل نمودن به نصِّ مشهور به حيثيّتى كه‌]m .b ٨[ از ضروريّات شمرده شود حتّى در پيش عامّه مردمان مثل مسح كردن پاها و[٣] كندن موزه در وقت وضو، پس اجماع در نزد وى تابع نصّ و مؤيّد او خواهد بود نه آنكه نصّ‌[٤] از راه اجماع مستنبط شود، چنانچه مشهور است ميان جمعى از اهل خلاف و نزاع و بدان اشاره شده در كلام حضرت امام جعفر صادق ٧ و[٥] در خبرى وارد شده در[٦] كيفيّت جمع ميان اخبار متعارضه كه فرموده‌اند[٧]: اخذ كن به آنچه ميان اصحابْ مجمعٌ عَليه است زيرا كه شكّى در مجمعٌ عَليه نيست‌[٨].

و امّا كيفيّت تفقّه در نزد عوامّ اين فرقه آن است كه اخذ مسايل از خواصّ بنمايند اگرچه به يك واسطه يا چند واسطه باشد، امّا در اين زمان كار بر ايشان بسيار دشوار شده از آن راه كه غير خواصّ به خواصّ مشتبه شده و جمعى كه در درجه خاصّان‌

[١] -s - و.

[٢] - او/s a آن.

[٣] -a - و.

[٤] -m - نصّ.

[٥] -m - و.

[٦] - در/a و.

[٧] - فرموده‌اند/s a فرمودند.

[٨] -s - است زيرا ... مجمعٌ عَليه.