ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٤١ - فصل در علم فقه و تفقه در دين

و كيفيّت تفقّه در نزد اين گروهِ دوم آن بود كه در هر مسأله رجوع به امام مى‌نمودند هرگاه ايشان را لقاى امام ميسّر مى‌بود. و الّا بر دو صنفند: صنفى بصير و صنفى مستبصر. و به عبارات ديگر: فقيه و متفقّه، خاصّى و عامّى، مجتهد و مقلّد، چه‌[١] نزاعى در تسميه نمى‌باشد.

امّا بصير ايشان و آن كسى است كه نهايت فهم و زيركى و قوّت قدسيّه و زهد در دنيا و ورع در دين داشته باشد، پس كيفيّت تفقّه در نزد وى آن است كه تابع محكمات قرآن‌[٢] و سنّت نبوى و محكمات احاديث اهل بيت عصمت سلام اللَّه عليهم- كه به صحّت پيوسته باشد- شده، استنباط نمايد از آنها آنچه را واجب‌[٣] است اعتقاد داشتن يا عمل به آن نمودن و تقويت دهد آن را به شواهد عقل قويم و فهم مستقيم و تأييد كند آن را به آنچه از جانب خداى عزّ وجلّ بر ذهن مُصفّى‌ به عملهاى‌[٤] پسنديده و قلب منوّر به نور خُلقهاى پاكيزه وارد شود و به آن ملهم گردد چه‌[٥] شرافت عقل بر احدى مخفى نيست و اگر عقل نمى‌بود شرع دانسته نمى‌شد. و گويا عقل شرعى است داخلى چنانچه شرع عقلى است خارجى، و هميشه هريك تأييد و تقويت ديگرى مى‌نمايد[٦] تا آنكه هر دو متّحد شوند.

و در حديث وارد است كه: ادا نمى‌كند بنده فرايض خدا را تا ادراك كند آنها را از جانب خدا. و جميع عابدان در فضل عبادتشان نمى‌رسند به آنچه عاقلان رسيده‌اند[٧].

و عاقلان كسانيند كه به كُنه حقيقت چيزها رسيده، سرّ آن را دريافته‌اند.

[١] - چه/s a چو.

[٢] - قرآن/a s قرآنى.

[٣] - واجب/s داخل.

[٤] - عملهاى/s a علمهاى.

[٥] - چه/a s چو.

[٦] - مى‌نمايد/a را مى‌نمايند.

[٧] - الكافي ١: ١٣ ضمن ح ١١. تحف العقول: ٣٩٧ از امام كاظم ٧. شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد ١٨: ١٨٦.