ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ١٢٤ - باب اول در معناى خلق و پاكيزه كردن آن

و هركس كه اين‌[١] صفتها در او قرار يافته به اعتدال باشد عَلَى الإطلاق خوش خُلق خواهد بود. و هركه بعضى از اوصاف در او به اعتدال باشد دونِ بعضى نسبت به آن معنا كه در او اعتدال دارد خوش خُلق خواهد بود نه مطلقاً.

و هرگاه قوّت غضبى نيكو و به اعتدال باشد آن را شجاعت مى‌نامند. و هرگاه قوّت شهوت نيكو و به اعتدال باشد آن را عفّت مى‌خوانند. و اگر قوّت غضب از اعتدال ميل به طرف زيادتى كند آن را تهوّر مى‌نامند. و اگر ميل به‌[٢] نقصان كند جُبْن و ضعف مى‌خوانند. و اگر قوّت شهوت ميل به طرف زيادتى كند آن را شَرَه مى‌نامند. و اگر ميل به نقصان كند خمود مى‌خوانند. و پسنديده از اينها آن است كه بر وسط باشد كه عبارت است از عدالت. و هريك از دو طرف خالى از فضيلت و ناپسند است‌[٣]. و از براى عدالتْ طرف زياده و نقصان نمى‌باشد بلكه يك ضِدّ دارد كه جَور مى‌گويند. و هرگاه استعمال حكمت در غرضهاى فاسد شود افراط آن را مكر و جُربزه مى‌نامند و تفريط آن را بلاهت مى‌گويند و حدّ وسط آن به اسم حكمت تخصيص يافته.

پس مادّه خُلقهاى خوب و[٤] زيبنده و اصلهاى آن چهار است: حكمت و شجاعت و عفّت و عدالت. و به غير از پيغمبر ما ٦ ديگرى به كمال اعتدال در اين چهار نرسيده و از براى همين است كه خداى عزّ وجلّ در قرآن مجيد به طريق مدحْ خطاب به آن حضرت فرموده: «وَ إِنَّكَ لَعَلى‌ خُلُقٍ عَظِيمٍ»[٥] يعنى به تحقيق كه خُلق عظيمى دارى. و ساير مردم به تفاوتند در قرب به اعتدال و دورى از آن، پس سزاوار آن است‌

[١] -a - اين.

[٢] -s a + جانب. درm هم بوده امّا اصلاح گرديده است.

[٣] - ناپسند/a ناپسنديده.

[٤] -a - و.

[٥] - قلم: ٤.