ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ١٢٣ - باب اول در معناى خلق و پاكيزه كردن آن

بى‌مالى يا از براى مانعى ديگر. و بسيار باشد[١] بخلْ خُلق او باشد و بذل مال نمايد از براى غرضى يا از راه ريا.

پس ناچار است در خُلق خوب از قوّت علم و قوّت غضب و قوّت شهوت و قوّت عدل نمودن ميان آن هرسه. و خوبى قوّت علم و صلاحِ آن در آن است كه به حيثيّتى باشد كه به آسانى فرق كند ميان راست و دروغ در گفتارها و ميان حقّ و باطل در اعتقادها و ميان خوش‌آينده و ناخوش در كردارها. و هرگاه اين قوّت حاصل شد ثمره حكمت از او حاصل مى‌شود. و حكمت رأس خُلقهاى خوب است چنانچه در قرآن است: «وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً»[٢] يعنى‌[٣] هركه حكمت عطا شود به او خير بسيارى رسيده خواهد بود. و خوبى قوّت غضب و شهوت در آن است كه‌[٤] كم و زياد آنها به حدّى باشد كه حكمت و دين مقتضى آن است. و امّا قوّت عدالت عبارت است از ضبط قوّت غضب و شهوت در تحت اشاره عقل و شرع.

و عقل به منزله ناصحى است كه فرمانفرما باشد. و قوّت عقل عبارت است از قدرت داشتن بر چيزها. و قدرت به منزله كسى است كه نافِذُ الحكم و فرمانروا باشد.

و فرمان عقل جارى مى‌باشد در غضب و شهوت. و مثال‌[٥] غضب‌[٦] سگِ صيد است كه محتاج است به ادب كردن تا آنكه رها شدن و باز ايستادن آن به حسب اشاره عقل باشد نه به حسب رغبت نفس و خواهش آن. و مثال شهوت مثال اسبى است‌]m .a ٠٣[ كه سوار آن شوند در طلب صيد؛ گاه مى‌باشد كه رياضت كشيده با ادب مى‌باشد و گاه سركش‌[٧] مى‌باشد.

[١] -a + كه.

[٢] - بقره: ٢٦٩.

[٣] -s a + به.

[٤] -s - كه.

[٥] - مثال/s a مثل.

[٦] -a - غضب.

[٧] - سركش/s a سركشى.