ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ١٢٦ - فصل در اينكه آيا طبايع آيا قابل تغيير است

ننموده كه اين از راه قصور و نقصان او باشد گمان برده كه تغيير دادن خُلقها ممكن نيست و طبيعتها تغيير نمى‌يابد!]m .b ٠٣[

و استدلال بر اين مطلب به دو چيز نموده: يكى آنكه خُلق- به ضَمّ اوّل- عبارت است از صورت باطن چنانچه خَلق- به فتح خاء- عبارت است از صورت ظاهر. و هم‌چنان كه خلقت ظاهر را تغيير نمى‌توان داد[١] هم‌چنين خلقت باطن را تغيير نمى‌توان داد. و[٢] دوم آنكه حُسن خُلق به زايل ساختن غضب و شهوت و محبّت دنيا و غير اينها مى‌شود و اين امرى است ممتنع. و مشغول اين گرديدن تضييع اوقات است بدون فايده، چراكه مطلوب قطع التفات قلب است از لذّتهايى‌[٣] و اين محال است.

و در جواب اين گمان باطل مى‌گوييم: اگر اخلاق قابل تغيير نباشد وصيّتها و وعظها و ادب كردنها باطل مى‌بود و خداى عزّ وجلّ نمى‌فرمود[٤]: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها* وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها»[٥] يعنى به تحقيق كه رستگار شد هركه پاكيزه كرد[٦] نفس‌[٧] را از آلايش خُلقهاى بد. و بى‌بهره ماند هركه نفس را واگذاشت و تربيت او ننمود[٨]. و حضرت پيغمبر ٦ نمى‌فرمودند[٩] كه: نيكو گردانيد خُلقهاى خود را[١٠]. و چون در حقّ آدمى منكر اين توان شد وحال آنكه تغيير خُلق حيوانات‌[١١] چهارپا ممكن است؛ زيرا كه صيد وحشى را انسى مى‌توان كرد و سگى كه حريص است به خوردنِ صيد تأديب كرده مى‌شود به نوعى كه صيد را محافظت نموده از آن چيزى نمى‌خورد و اسب از سركشى‌ها نرم و فرمانبردار مى‌گردد، و تمامى اينها تغيير خُلق است‌[١٢].

[١] -m + و.

[٢] -s - و.

[٣] - لذّتهايى/s a لذّتهاى دنيا.

[٤] - نمى‌فرمود/s a نمى‌فرمودند.

[٥] - شمس: ٩ و ١٠.

[٦] - كرد/a كرده.

[٧] -a + خود.

[٨] - ننمود/a ننموده.

[٩] - نمى‌فرمودند/a فرمودند.

[١٠] - رياض السالكين ٣/ ٢٦٤.

[١١] -a + و.

[١٢] - خُلق است/a خلقت‌اند.