فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٩٥١
اشتراك
اشتراك
(مشترک بودن يک لفظ براى معانى متعدد؛ از اسباب اجمال)
اشتراک لفظ در معانى متعدد، يکى از عوامل لفظى تشابه در الفاظ مفرد، و بهاين معنا است که استعمال يک لفظ در معانى متعدد، باعث تشابه در آيات مىشود؛ مانند:
١. (وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ)((تکوير// ١٧) که آيه )«عسعس» براى «اقبال» و «ادبار» وضع شده است.
٢.((ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ))(بقره// ٢٢٨) که «قرء» هم براى حيض و هم براى طُهر وضع شده است.
٣.((أَوْ يَعْفُوَ الَّذِى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ))(بقره// ٢٣٧) که احتمال هر يک از دو معناى زوج و وليّ در((الَّذِى بِيَدِهِ))مىرود.
٤.((فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ))(صافات// ٩٣) که لفظ «يمين» ميان سه معناى «دست راست»، «قوت و شدت» و «سوگند» مشترک است. به اين ترتيب، ممکن است مقصود از آيه شريفه يکى از سه معناى ذيل باشد:
الف) حضرت ابراهيم (ع) بتهاى قوم خود را با دست راست در هم کوبيد؛
ب) حضرت ابراهيم (ع) بتهاى قوم خود را با قدرت و قوت در هم کوبيد؛
ج) حضرت ابراهيم (ع) بتهاى قوم خود را به دليل سوگندى که قبلاً خورده بود در هم کوبيد.
همچنين در الفاظى چون «يد» و «عين» احتمال چند معنا وجود دارد.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٢٠٩
[٢]راغب اصفهاني ، حسين بن محمد ، - ٥٠٢ق;المفردات فى غريب القرآن;صفحه ٢٥٤
[٣]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٢٩٨
[٤]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٥٩و١١
[٥]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه ٣٠٩