فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٨٤٣
تفكر در قرآن
تدبر در قرآن
(تفكر در قرآن)
(تفکر در قرآن براى کشف مفاهيم و روابط ناپيدا)
«تدبر» از ريشه «دبر» به معناى انديشيدن در ماوراى امور و فراتر از ظاهر کارها و مسائل است که ژرفانديشي، عاقبتانديشى و درنتيجه کشف حقايقى را درپيدارد که در ابتداى امر و با نظر سطحى به چشم نمىآيد.
تدبّر در قرآن عبارت است از:
١. انديشيدن در وراى ظواهر آيات به منظور روشن شدن چهره باطنى قرآن، در حد امکان؛
٢. جستوجو براى کشف مفاهيم و روابط ناپيدا در هريک از آيات و ارتباط آنها با يکديگر؛
٣. پىگيرى و کشف انسجام و هماهنگى بين آيات.
مشتقات اين واژه چهار بار به شرح ذيل در قرآن بهکار رفته است:
١.((أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا) ؛ )آيا در [معانى] قرآن نمىانديشند اگر از جانب غير خدا بود قطعا در آن اختلاف بسيارى مىيافتند (نساء// ٨٢) ؛
٢.((أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ...) ؛ )آيا در [عظمت] اين سخن نينديشيدهاند (مؤمنون// ٦٨) ؛
٣.((أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا) ؛ )آيا به آيات قرآن نمىانديشند يا [مگر] بر دلهايشان قفلهايى نهاده شده است (محمد// ٢٤) ؛
٤.((كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ) ؛ )[اين] كتابى مبارك است كه آن را به سوى تو نازل كردهايم تا در [باره] آيات آن بينديشند و خردمندان پند گيرند (ص// ٢٩) .
در روايتى از اميرمؤمنان على (ع) آمده است: «ألا لا خَيرَ فى قَراءة لَيس فيها تدبُّر؛ هان! هيچ خيرى در قرائت قرآن بدون تدبر وجود ندارد».
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٤٤٩-٤٥٥)
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٣٦٨-٣٧١)