فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٤٠٥
تدبيج
تدبيج
(ذکر برخى رنگها به قصد توريه و کنايه؛ از فنون بلاغى قرآن)
يکى از اسلوبهاى بديعى، «تدبيج» است که گوينده در مدح يا ذم يا غيراينها رنگهاى گوناگون را ذکر کند، ولى مقصودش معناى حقيقى رنگها نباشد؛ بلکه توريه و کنايه باشد؛ مانند: شعر خاقاني:
دندان نکنى سفيد تا لب { از تب نکنم کبود هر دم
سفيدکردن دندان کنايه از خنديدن، و لب کبودکردن کنايه از شدت تب است.
تدبيج در قرآن مانند:
(وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ) ؛ و از برخى كوهها راهها [و رگهها]ى سپيد و گلگون به رنگهاى مختلف و سياه پر رنگ [آفريديم] (فاطر// ٢٧) .
در اين آيه، رنگهاى سفيد، سرخ و سياه، راههاى کوه بيان شدهاند که کنايه از راههاى مشتبه و روشن است؛ زيرا جاده سفيد (جدد بيض) راهى است که رفت و آمد در آن زياد است، و اين واضحترين و آشکارترين راه به شمار مىآيد. و پس از آن، جاده سرخ است که راه ميانه، و سپس جاده سياه و تاريک است که جاده مشتبه نام دارد.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٣٠٦
[٢]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه ٢٦٧