فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٨٥
آيات وجه الله
آيات صفت وجه
(آيات وجه الله)
(آيات بيانگر صفت وجه براى خدا)
آيات صفت وجه به آياتى اشاره دارد که وصف وجه را به خداوند نسبت داده و مقصود از آن ذات خداوند يا خشنودى خداوند و مانند آن است.
واژه وجه در قرآن در معانى متعددى به کار رفته است:
١. صورت (عضو بدن) : (نساء// ٤٣؛ بقره//١٤٤، ١٤٩، ١٥٠و ١٧٠؛ آلعمران/ ١٠٦و ١٠٧ و…) ؛
٢. اول و ابتداى زمان: (آلعمران// ٧٢) ؛
٣. ثواب و خشنودي: (بقره// ٢٧٢؛ انعام// ٥٢ و…) ؛
٤. طرف و جهت: (بقره// ١١٥) ؛
٥. دوستى و محبت: (يوسف// ٩) ؛
٦. ذات و عين: (الرحمن// ٢٧؛ قصص// ٨٨) .
در بسيارى از آيات قرآن وجه به خدا نسبت داده شده است که اين آيات دو قسمند:
الف: آياتى که وجه را به خداوند نسبت دادهاند و منظور آنها ذات پروردگار است؛ مانند:
١) آيه ٢٦ و ٢٧سوره الرحمن:((كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ) ؛ )هر چه بر [زمين] است فانىشونده است و ذات باشكوه و ارجمند پروردگارت باقى خواهد ماند.
٢) آيه ٨٨ سوره قصص:(()… كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ…) ؛ جز ذات او همه چيز نابودشونده است.
در جوامعالجامع، مجمعالبيان، کشاف، تفسير بيضاوى و… مراد از وجه در هر دو آيه را ذات خداوند دانستهاند.
ب: آياتى که وجه را به خدا نسبت دادهاند؛ ولى منظور رحمت، ثواب و خشنودى خداوند است؛ مانند:
١) آيه ٢٢ سوره رعد:((وَالَّذِينَ صَبَرُواْ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِمْ)…) ؛ و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكيبايى كردند.
٢) آيه ٩ سوره انسان:((إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ)…) ؛ ما براى خشنودى خداست كه به شما مىخورانيم.
٣) آيه ٥٢ سوره انعام:((وَلاَ تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ)…) ؛ و كسانى را كه پروردگار خود را بامدادان و شامگاهان مىخوانند در حالى كه خشنودى او را مىخواهند مران.
مشبّهه با استناد به ظواهر برخى آيات مذکور مثل آيه ١١٥ سوره بقره(()… فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ…) ؛ گفتهاند خداوند تبارک و تعالى نيز همانند انسان صورت دارد. بطلان اين اعتقاد، واضح است؛ زيرا وجه در برخى از آيات به معناى ذات و در آيه ١١٥ سوره بقره به معناى جهت و طرف است؛ نه صورت خداوند.
[١]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (١٢٦-١٢٧)
[٢]قرشي بنابي ، علي اكبر ، ١٣٠٧ -;قاموس قرآن;جلد٧;صفحه (١٨٤-١٨٧)
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (١٨-١٩)
[٤]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١;صفحه (٢٥٨-٢٥٩)
[١٤]همان;جلد١٦;صفحه (٩٠-٩٥)
[١٥]همان;جلد١٣;صفحه (٣٠١-٣٠٢)
[٥]مصطفوي ، حسن،١٢٩٤-١٣٨٤.;التحقيق فى كلمات القرآن;جلد١٣;صفحه (٤٥-٤٨)
[٦]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد١;صفحه (٤١٤-٤١٥)
[١٦]همان;جلد٢;صفحه (٢٦٣-٢٦٤)