نخستين آيه اين سوره، مشتمل بر سوگند به خورشيد و فروغ آن است. کلمه «شمس» ٣٤ بار در قرآن آمده است؛ از جمله در آغاز اين سوره که خداوند به آن سوگند ياد کرده و سبب ناميدن سوره به «شمس» شده است.

پيام سوره اين است که «فلاح» در سايه «تزکيه نفس»، و زيان و تباهى بر اثر پوشاندن و گمراه کردن نفس تحقق مي‌يابد. از اين روي، انسان- كه با الهام خدايى تقوا را از فجور و كار نيك را از كار زشت تميز مى‌دهد- اگر بخواهد رستگار شود بايد باطن خود را تزكيه كند، و آن را با پرورشى صالح بپروراند و رشد دهد، با تقوا بيارايد، و از زشتى‌ها پاك كند، و‌گر نه از سعادت و رستگارى محروم مى‌ماند، هر قدر بيش تر آلوده‌اش كند، و كمتر بيارايد محروميتش بيش تر مى‌شود، و آن گاه به عنوان شاهد داستان ثمود را ذكر مى‌كند كه به جرم اين كه پيامبرشان حضرت صالح را تكذيب كرده، ناقه‌اى را كه مامور به حمايت از آن بودند بكشتند، به عذاب استيصال و انقراض مبتلا شدند، و با نقل اين داستان به اهل مكه تعريض و توبيخ مى‌كند. سوره مورد بحث به شهادت زمينه‌اى كه دارد در مكه نازل شده است.

ويژگي‌هاى سوره شمس:

١. پانزده آيه به عدد کوفى و بصرى و شامى و مدنى، ١٦ آيه به عدد مکي، ٥٤ کلمه و ٢٤٠، ٢٤٧ يا ٢٥٣ حرف دارد.

٢. در ترتيب نزول بيست و ششمين و در قرآن کريم نود و يکمين سوره است.

٣. پس از سوره قدر و پيش از سوره بروج در مکه نازل شد و هيچ آيه مدنى ندارد.

٤. از سُوَر مفصّل و از نوع اوساط آن به شمار مى‌آيد.

٥. هيجدهمين سوره‌اى است که با سوگند آغاز مي‌شود.

٦. گفته‌اند نسخى در آيات آن رخ نداده است.

مطالب سوره:

١. يازده سوگند به منظور بيان عظمت اشياى مورد سوگند و اثبات نياز به تهذيب براى رستگاري؛

٢. اشاره به نفس انسان و آمادگى آن براى کمال؛

٣. خودسازى و تزکيه؛

٤. اشاره به قوم ثمود و ناقه صالح و مجازات آنان به دليل ترک تهذيب نفس و فرورفتن در شقاوت.

نيز ر.ک: اسامى سوره شمس.

[١]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد٢٠;صفحه ٢٩٦
[٢]هاشم زاده هريسي ، هاشم ، ١٣١٧ -;شناخت سوره هاى قرآن;صفحه ٥٤٧
[٣]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٩٠
[٤]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ٥٢٢
[٥]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد٢٧;صفحه ٣٥
[٦]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ١٩٣
[٧]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٥