فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٣٥٠٧
علم ناسخ و منسوخ
نسخ
(علم ناسخ و منسوخ)
(تغيير حکم يا مفهوم آيهاى به آيه ديگر، يا رفع تشريع سابق به تشريع لاحق)
«نسخ» در لغت به معانى «ازاله و اعدام» (زدودن و از بين بردن) ، و در اصطلاح به دو معنا آمده است:
١. نسخ به اصطلاح متقدمان (تعريف سلفى نسخ) ؛
٢. نسخ به اصطلاح متأخران (تعريف خلفى نسخ) .
نسخ در اصطلاح متقدمان، متناسب با معناى ازاله است؛ يعنى حکم و مفهوم آيهاى با آيه ديگر دگرگون و متحول شود؛ به چند صورت:
١. سر آمدن زمان عمل (همان نسخ به معناى معروف نزد اصوليان) ؛
٢. برگرداندن کلام از معناى متبادر به معناى غيرمتبادر؛
٣. تبيين اين که قيد، قيد اتفاقى است، نه احترازى به منظور تخصيص و…. بنابراين، نسخ به اين معنا شامل تقييد، تخصيص، تفسير، تفصيل، رفع کلى و جزئى مىشود.
اما نسخ نزد متأخران، معنايى محدودتر دارد؛ يعنى رفع تشريع سابق - که به حسب ظاهر اقتضاى دوام داشت - به تشريع لاحق؛ در صورتى که جمع ميان دو تشريع، ذاتاً ممکن نباشد و يا به دليل خاصى مثل اجماع و نص صريح، قابل جمع نباشند.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (٦٨-٨٠)و٦٦
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٢٩
[٣]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ١٢٠
[٤]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٢٦٧