فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٤٦٤
معرفه و نكره
معرفه و نكره
(از تقسيمات کلمات قرآن)
يکى از تقسيمات اسم، معرفه يا نکره بودن است. «معرفه» اسمى است که براى دلالت بر چيز يا شخص معينى وضع شده باشد. اسم معرفه شش گونه است:
١. ضمير: کلمهاى است که بر متکلم، مخاطب يا غايب دلالت دارد؛ مانند: أنا، أنت و هو؛
٢. عَلَم: اسمى است که بر شخص يا چيز معيّنى دلالت ميکند که مطلقاً مشخص است؛ مانند: عيسى، محمّد و…؛
٣. اسم اشاره: کلمهاى است که با اشاره بر مسمّى دلالت کند؛ مانند:((ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ))(عنکبوت// ١٦) ؛
٤. موصول: نيازمند به صله و ضميرى است که به خودش برگردد؛ مانند: الذي، التي، مَن و ما؛
٥. اسم محلَّى به اَل: اَل (الف و لام) يا عهدى است؛ مانند:((فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ))(نور// ٣٥) يا جنسى؛ مانند:((وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا))(نساء// ٢٨) ؛
٦. اسم مضاف به معرفه: يعنى کلمه غيرمعرفه که به معرفه افزوده شود؛ مانند:((إِنْ هَذَآ إِلاَّ أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ))(انعام// ٢٥) .
معرفه مراتبى دارد؛ يعنى برخى از آنها از برخى ديگر شناختهشدهترند که به ترتيب عبارتند از: ضمير؛ علم؛ اشاره؛ موصول؛ اسم محلّى به ال؛ اضافه.
«نکره» اسمى است که بر افراد شايع در جنس خودش دلالت مىکند؛ مانند:((وَمَا خَلَقَ اللّهُ مِن شَيْءٍ))(اعراف// ١٨٥) که «شىء» نکره است. علامت نکره آن است که اَل تعريف مىپذيرد و سبب تعريفش مىشود؛ يعنى ابهام و شيوع آن را ميان مصاديق فراوان از بين مىبرد و مشخص مىکند. علامت ديگر آن اين است که کلمه «رُبَّ» را مىپذيرد.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٤;صفحه ٨٧
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه (٣٤٦-٣٥٠)
[٣]خرمشاهي ، بهاء الدين ، ١٣٢٤ -;دانش نامه قرآن وقرآن پژوهى;جلد٢;صفحه (٢٢٦١-٢٢٦٣)
[٤]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;قرآن ثقل اكبر;صفحه (٣٥١-٣٥٣)
[٥]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه (٩١٦-٨)و٥٩٤