فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٠٢٦
كلمات مشكل قرآن
كلمات غريب قرآن
(كلمات مشكل قرآن)
(کلمات نامأنوس بهکار رفته در قرآن)
منظور از کلمات غريب (مشکل) قرآن، کلماتى است که آشنايان به زبان عربى به سادگى معناى آن را درنمىيابند اين واژهها به دلايلى همچون عادات، سابقه ذهني، تحولات احتمالى در زبان و… مشکل و پيچيده جلوه کرده است. از اين رو مىتوان گفت غريب بودن واژهها امرى نسبى است. نخستين کسى که در غريبالقرآن تأليفى از خود بر جا گذاشت عبدالله بن عباس بود که سيوطى کتاب او را به روايت على بن ابىطلحه به طور کامل در کتاب الإتقان آورده است. کتاب المجاز ابوعبيده؛ ياقوتة الصراط ابو عمرو محمد بن عبدالواحد غلام ثعلب، معروف به زاهد (م٣٤٥ق) ؛ غريب القرآن ابن عُزَيِّز، محمد بن عُزَيِّز سجستانى (م٣٣٠ق) ؛ الغريبين (غريب القرآن والحديث) احمد بن محمد هروى (م٤٠١ق) ؛ المفردات راغب اصفهانى ساير آثار معتبر در اين بخش ميباشند.
کلمات غريب قرآن در کتاب دراساتٌ فى القرآن الکريم دکتر حفناوى به چهار گونه «خفي، متشابه، مشکل و مجمل» تقسيم شده است. در توضيح «مشکل» گفته شده که مشکل بودن يک واژه به دو دليل است:
١. اشتراک لفظ ميان دو يا چند معنا بدون وجود قرينه در متن کلام؛ مثل «قروء» در آيه((وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ))(بقره// ٢٢٨) که «قُرء» مشترک ميان حيض و طهارت است؛
٢. تعارض ميان آنچه از نصى فهميده مىشود با آنچه از نص ديگر فهميده مىشود؛ مانند:((مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ))(نساء// ٧٩) و (قُلْ كُلًّ مِّنْ عِندِ اللّهِ)((نساء// ٧٨) . البته دليل دوم، ناظر به غرابت محتوايى بوده و از محل بحث (لفظ غريب) خارج است.)
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ٢٩١
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٣
[٣]خرمشاهي ، بهاء الدين ، ١٣٢٤ -;دانش نامه قرآن وقرآن پژوهى;جلد٢;صفحه ١٥١٤
[٤]حفناوي ، محمد ابراهيم;دراسات فى القرآن الكريم;صفحه ٢٧٥