فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٤٥٥
ترتيب نزول سُوَر
ترتيب نزول سُوَر
(چينش سورههاى قرآن به ترتيب نزول)
بين قرآنپژوهان و مفسران درباره ترتيب نزول سورههاى قرآن اختلاف است. روايات نقل شده در اينباره، سند تامى ندارند و برخى نيز مقطوعهاند؛ ولى در مجموع، همگونى روايات و انطباق نسبتاً زياد اين ترتيب با حوادث تاريخى دوران مکه و مدينه مىتواند موجبات اطمينان را فراهم آورد.
يکى از اين موارد نقل، در مقدمه کتاب المباني - از نويسندهاى بزرگ، اما ناشناخته در مراکش که در سال٤٢٥ق نگارش تفسير خود را آغاز کرده - ثبت شده است. سند روايت چنين است: «قالوا اخبرنا ابراهيم بن يوسف قال حدثنا عمر بن هارون عن عثمان بن عطاء عن ابيه عن ابنعباس». امينالاسلام طبرسى نيز همان ترتيب را در مجمعالبيان نقل کرده است. سند وى از عمر بن هارون با سند فوق مشترک است و گويا همان روايت بالا را نقل کرده است. متن روايت منقول وى نيز تفاوتى ندارد. آنچه در البرهان زرکشى و الاتقان سيوطى نيز نقل شده است، گرچه سندهاى ديگرى نيز دارد، اما با ترتيب بالا تفاوت اساسى ندارد؛ اين ترتيب به شرح ذيل است:
ترتيب نزول/ نام سوره/ ترتيب فعلى سوره
١/ علق /٩٦
٢ / ن والقلم /٦٨
٣/ مزمل /٧٣
٤/ مدثر/ ٧٤
٥/ فاتحه/١
٦/ مسد/ ١١١
٧/ تکوير/٨
٨/ اعلى/ ٨٧
٩/ ليل /٩٢
١٠/ فجر / ٨٩
١١/ ضحى /٩٣
١٢/ انشراح/ ٩٤
١٣/ عصر/ ١٠٣
١٤/ عاديات/ ١٠٠
١٥/ کوثر/ ١٠٨
١٦/ تکاثر /١٠٢
١٧/ ماعون / ١٠٧
١٨/ کافرون /١٠٩
١٩/ فيل /١٠٥
٢٠/ فلق /١١٣
٢١/ ناس /١١٤
٢٢/ اخلاص/ ١١٢
٢٣/ نجم/ ٥٣
٢٤/ عبس/٨٠
٢٥/ قدر/ ٩٧
٢٦/ شمس/ ٩١
٢٧/ بروج/ ٨٥
٢٨/ تين/ ٩٥
٢٩/ قريش/١٠٦
٣٠/ قارعه/ ١٠١
٣١/ قيامت/٧٥
٣٢/ هُمَزه/١٠٤
٣٣/ مرسلات/ ٧٧
٣٤/ ق/٥٠
٣٥/ بلد/ ٩٠
٣٦/ طارق/ ٨٦
٣٧/ قمر/٥٤
٣٨/ ص/٢٨
٣٩/ اعراف/٧
٤٠/ جن/٧٢
٤١/ يس/٣٦
٤٢/ فرقان/ ٢٥
٤٣/ ملائکه/٣٥
٤٤/ مريم/١٩
٤٥/ طه/٢٠
٤٦/ واقعه/ ٥٦
٤٧/ شعراء/٢٦
٤٨/ نمل/ ٢٧
٤٩/ قصص/٢٨
٥٠/ اسرى/١٧
٥١/ يونس/١٠
٥٢/ هود/١١
٥٣/ يوسف/١٢
٥٤/ حجر/ ١٥
٥٥/انعام/٦
٥٦/ صافات/٣٧
٥٧/ لقمان/٣١
٥٨/ سبأ/٣٤
٥٩/ زمر/٣٩
٦٠ / مؤمن/٤٠
٦١ / فصلت/٤١
٦٢/ شورى/٤٢
٦٣/زخرف/٤٣
٦٤/ دخان/٤٤
٦٥/جاثيه/٤٥
٦٦/ احقاف/٤٦
٦٧/ ذاريات/٥١
٦٨/ غاشيه/٨٨
٦٩/ کهف/١٨
٧٠/ نحل/١٦
٧١/ نوح/٧١
٧٢/ ابراهيم/١٤
٧٣/ انبياء/٢١
٧٤/ مؤمنون/٢٣
٧٥/ سجده/٣٢
٧٦/ طور/٥٢
٧٧/ ملک/٦٧
٧٨/ حاقه/٦٩
٧٩/ معارج/٧٠
٨٠/ نبأ/٧٨
٨١/ نازعات/٧٩
٨٢/ انفطار/٨٢
٨٣/ انشقاق/٨٤
٨٤/ روم/٣٠
٨٥/عنکبوت/٢٩
٨٦/ مطففين/٨٣
٨٧/ بقره/٢
٨٨/ انفال/٨
٨٩/ آلعمران/٣
٩٠/ احزاب/٣٣
٩١/ ممتحنه/٦٠
٩٢/ نساء/٤
٩٣/ زلزله/٩٩
٩٤/ حديد/٥٧
٩٥/ محمد/٤٧
٩٦/ رعد/١٣
٩٧/ رحمن/٥٥
٩٨/ انسان/٧٦
٩٩/طلاق/٦٥
١٠٠/ بيّنه/٩٨
١٠١/ حشر/٥٩
١٠٢/ نور/٢٤
١٠٣/ حج/٢٢
١٠٤/ منافقون/٦٣
١٠٥/ مجادله/٥٨
١٠٦/ حجرات/٤٩
١٠٧/ تحريم/٦٦
١٠٨/ تغابن/٦٤
١٠٩/ صف/٦١
١١٠/ جمعه/٦٢
١١١/ فتح/٤٨
١١٢/ مائده/٥
١١٣/ توبه/٩
١١٤/ نصر/١١٠
ابراهيم بن عمر بقاعى صاحب کتاب نظم الدرر و تناسق الآيات و السور و همچنين عمر بن محمد بن عبدالکافي-صاحب کتابى در زمينه قرآن که در قرن پنجم هجرى تاليف کرده است- تاريخ نزول سورههاى قرآن در مکّه و مدينه را بدين صورت نقل کردهاند:
أ) ترتيب نزول سورههاى مکّى (بر اساس شماره سوره) :
٩٦، ٦٨، ٧٣، ٧٤، ١١١، ٨١، ٨٧، ٩٢، ٨٩، ٩٣، ٩٤، ١٠٣، ١٠٠، ١٠٨، ١٠٢، ١٠٧، ١٠٩، ١٠٥، ١١٣، ١١٤، ١١٢، ٥٣، ٨٠، ٩٧، ٩١، ٨٥، ٩٥، ١٠٦، ١٠١، ٧٥، ١٠٤، ٧٧، ٥٠، ٩٠، ٨٦، ٥٤، ٣٨، ٧، ٧٢، ٣٦، ٢٥، ٣٥، ١٩، ٢٠، ٥٦، ٢٦، ٢٧، ٢٨، ١٧، ١٠، ١١، ١٢، ١٥، ٦، ٣٧، ٣١، ٣٤، ٣٩، ٤٠، ٤١، ٤٢، ٤٣، ٤٤، ٤٥، ٤٦، ٥١، ٨٨، ١٨، ١٦، ٧١، ١٤، ٢١، ٢٣، ٣٢، ٥٢، ٦٧، ٦٩، ٧٠، ٧٨، ٧٩، ٨٢، ٨٤، ٣٠، ٢٩، ٨٣.
ب) ترتيب نزول سورههاى مدنى:
٢، ٨، ٣، ٣٣، ٦٠، ٤، ٩٩، ٥٧، ٤٧، ١٣، ٥٥، ٧٦، ٦٥، ٩٨، ٥٩، ١١٠، ٢٤، ٢٢، ٦٣، ٥٨، ٤٩، ٦٦، ٦٢، ٦٤، ٦١، ٤٨، ٥، ٩.
بر اين اساس، تعداد سورههاى مکى ٨٦، و سورههاى مدنى، بالغ بر ٢٨ سوره مىشود، ليکن اين عدد مورد اتفاق همه قرآن پژوهان نيست و به طور کلى در مکى و يا مدنى بودن بيش از سى سوره اختلاف هست.
نيز ر.ک: ترتيب سور مکى؛ ترتيب سور مدنى.
[١]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ١٦٧
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٩٦-٩٨)و(٤٢-٤٣)
[٣]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (١٩٣-١٩٤)
[٤]حاكم نيشابوري ، محمد بن عبد الله ، ٣٢١ - ٤٠٥ق.;معرفة علوم الحديث;جلد١;صفحه (٩٧-٩٩)
[٥]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه (٦٠٩-٦١٢)
[٦]جمعي از محققان;مجله پژوهشهاى قرآنى;جلد٣;صفحه (٢٠١-٢٠٢)