فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٣٢٩٨
ضماير قرآن
ضماير قرآن
(الفاظ قرآنيِ جايگزين اسم)
«ضمير» کلمهاى است که جاى اسم مىآيد و فايده آن اختصار کلام و جلوگيرى از تکرار اسم است.
ضمير -که کوفيان به آن کنايه يا مکنى نيز مىگويند- کلمهاى است که يا بر متکلم دلالت مىکند؛ مثل «أنَا» در((إِنِّى أَنَا رَبُّكَ)… )((طه// ١٢) يا بر مخاطب؛ مثل «أنت» در)(قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنتَ الْأَعْلَى)((طه// ٦٨) . يا بر غايب؛ مانند «هو» در)(وَهُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ… )((أنعام// ٧٣) . )
ضمير در تقسيمى ديگر يا بارز است يا مستتر. ضمير بارز آن است که صورتش در لفظ پيدا باشد؛ مانند:((لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُم مِّنْ خِلَافٍ) ؛ «حتما دستها و پاهاى شما را از چپ و راستخواهم بريد» (شعرا// ٤٩) . در اين آيه، ضمير «کُم» بارز است. )
ضمير مستتر آن است که در لفظ نشانى از آن نباشد؛ مانند:((وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ) ؛ «و خويشان نزديكت را هشدار ده» (شعراء// ٢١٤) . ضمير «أنت» در فعل «أنذر» مستتر است. )
نيز ر.ک: ضمير فصل؛ ضمير شأن و قصه؛ قواعد ضماير.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه (٣٣٤-٣٤٤)
[٢]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;قرآن ثقل اكبر;صفحه (٢٣٩-٣٤٨)
[٣]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه ٥٣٩