فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٢١٥٧
حقيقت و مجاز
حقيقت و مجاز
(استعمال لفظ در معناى موضوعٌله (حقيقت) يا غيرموضوعٌله (مجاز) )
يکى از اسلوبهاى بيانى قرآن «حقيقت و مجاز» است.
حقيقت در مقابل مجاز، استعمال لفظ در موضوعٌله و معناى اصلى آن است. اگر لفظ در معنايى به کار برده شود که در عرف اهل زبان براى آن معنا وضع شده باشد «حقيقت» و اگر در معنايى غير از معناى حقيقى و اصلى آن به دليل ارتباط ميان آن دو معنا بهکار رود «مجاز» است. و فايده مجاز؛ تقويت کلام، شيوايى سخن و پرورش معنا و قوه خيال است. مجاز که از ريشه جاز المکان؛ يعنى از جايگاه خود تجاوز کردن است، از بهترين وسايل براى بلاغت کلام و روشن کردن معنا و تأکيد مقصود بهشمار ميرود.
عبدالقاهر جرجانى مىگويد: اگر براى کلمه، هر معنايى غير از مقصود واضع در نظر گرفته شود، مجاز نام دارد.
حقيقت بر دو قسم است: ١. حقيقت عقلي؛ ٢. حقيقت لفظي.
اکثر کلمات قرآن حقيقت است؛ اما درباره وقوع مجاز در قرآن اختلاف است و برخى مجاز در قرآن را انکار کردهاند.
نيز ر.ک: مجاز لغوى.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٢٥٤
[٢]حسيني ، جعفر ،١٣٢٣-;اساليب البيان فى القرآن;صفحه ٣٨٦و٣٧٣
[٣]ابو زهره ، محمد ،١٨٩٨-١٩٧٤م.;معجزه بزرگ ,پژوهشى درعلوم قرآن;صفحه ٣٩٧و٣٣٦
[٤]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ١٢٠
[٥]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;قرآن ثقل اكبر;صفحه ٢٩٣