اعراب مردمانى باديه‌نشين و دور از فرهنگ و همواره در حال کوچ و حرکت بودند و خط و کتابت بين آن‌ها رواج نداشت. تنها اندک زمانى پيش از اسلام در پى سفرهاى تجارى به شام و عراق، خط و کتابت را از اقوام مجاور خود فراگرفتند. از مشخصات رسم‌الخط دوره صدر اسلام، نداشتن نقطه، اعراب، تشديد و… است.

اصل در نوشتن، ضبط کلمه چنان است که گفته مي‌شود و صورت مکتوب کلمه بايد بدون کاستي و يا افزايشي و هيچگونه تغيير و تبديلي حاکي و مبيّن صورت ملفوظ آن باشد. اما در مصاحف عثماني اين اصل رعايت نشده و حروف زيادي در آن يافته مي‌شود که مخالف آن طرزي است که تلفظ مي‌گردد. اين امر به دليل ابتدائي بودن رسم‌الخط، و فقدان نقطه، اعراب، تشديد و- به طور کلي- هر گونه علامتگذاري در صدر اسلام است.

اختلاف اين رسم‌الخط با رسم الخط متداول، در قالب شش قاعده بيان شده است که عبارتند از: حذف؛ زيادت؛ تبديل؛ اتصال؛ انفصال؛ نوشتن کلماتى با دو قرائت به يک شکل.

حذف، در رسم الخط عثماني، داراي اقسامي است:

١. حذف الف: در مصاحف عثماني، حرف الف در برخي کلمات، در مواردي حذف شده است. برخي از اين کلمات عبارتند از: کتاب (هود: ١؛ فصلت: ٣ و...) ؛ بسم الله؛ قادر؛ عالم؛ قانتين؛ سليمان؛ إسحاق؛ أبواب؛... ٠

٢. حذف واو: در کلماتي مانند: الموءدة؛ لَيَؤس؛ الغاوُن؛((سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ))(علق// ١٨) ؛ (وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ)((شوري// ٢٤) ؛)(وَيَدْعُ الإِنسَانُ بِالشَّرِّ)((اسراء// ١١) ؛)(يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَى شَيْءٍ نُّكُرٍ)((قمر// ٦) ؛ )

٣. حذف ياء: در موارد متعدّدي ياء متکلم در مصاحف عثماني ثبت نشده است، مانند: فارهبون؛ فاعبدون؛((فَلَمَّا جَاء سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِ اللَّهُ))(نمل// ٣٦) ؛ (فَلاَ تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ) (هود// ٤٦) ؛((أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ))(بقره// ١٨٦) ؛((أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ))(آل عمران// ٢٠) ؛((خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ))(ابراهيم// ١٤) ؛((لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ))(اسراء// ٦٢) ؛((عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا))(کهف// ٦٦) ؛ (فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ)((فجر// ١٥) . )

در موارد ديگري- غير ياء متکلم- هم حذف شده است، مثل:((أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ))(بقره// ١٨٦) ؛((يَوْمَ يَأْتِ لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ))(هود// ١٠٥) ؛ (مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ) (کهف// ١٧) ؛((سَوَاء الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ))(حج// ٢٥) ؛((وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَّاسِيَاتٍ))(سبأ// ١٣) ؛ (لِيُنذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ)((غافر// ١٥) ؛)(إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ) (غافر// ٣٢) ؛ (وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ)((فجر// ٤) ؛)(وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ)((شوري// ٣٢) . )

٤. حذف نون: در برخي کلمات، حرف نون که لام الفعل کلمه بوده در مصاحف عثماني ثبت نشده است، مثل:((أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِّن مَّنِيٍّ يُمْنَى))(قيامت// ٣٧) ؛((وَإِن تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا))(نساء// ٤٠) ؛ (يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ)((لقمان// ١٦) ؛)(قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُم بِالْبَيِّنَاتِ) (غافر// ٥٠) ؛ (فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ) (غافر// ٨٥) .

نيز ر.ک: قواعد رسم قرآن.

[١]ابن ابي داود، عبد الله بن سليمان ، ٢٣٠ - ٣١٦ق.;كتاب المصاحف;صفحه (١٠٣-١١٧)
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٣٨٨-٤٠٨)