فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٦٤٥
ادات امتناع
ادات امتناع
(ادات بيانگر امتناع جواب شرط به دليل امتناع شرط)
ادات امتناع، اداتى است که به دليل امتناع شرط، بر امتناع جواب دلالت مىکند؛ مانند:
١. لو:((لَوْ نَشَاء جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ) ؛ )اگر بخواهيم آن را تلخ مىگردانيم پس چرا سپاس نمىداريد (واقعه// ٧٠) . در اينجا جواب (جعلناه اجاجا) منتفى است؛ چون شرط (نشاء) منتفى است.
و نيز مانند:((... وَلَوْ شَاء اللّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ) ؛ )و اگر خدا مىخواست چنين نمىكردند پس ايشان را با آنچه به دروغ مىسازند رها كن (انعام// ١٣٧) . در اينجا نيز جواب منتفى است؛ چون شرط منتفى است.
براى معناى امتناع در «لو» تفصيلهاى فراوانى قائل شدهاند، که در اين زمينه مىتوان به منابع پانوشت مراجعه کرد.
٢. لولا: لولا نيز در معناى امتناع به کار رفته است؛ مانند:((... وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّى مَن يَشَاء وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) ؛ )و اگر فضل خدا و رحمتش بر شما نبود هرگز هيچ كس از شما پاك نمىشد ولى [اين] خداست كه هر كس را بخواهد پاك مىگرداند و خدا[ست كه] شنواى داناست (نور// ٢١) .
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٤;صفحه ٣٧٦و٣٦٣
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه (٢٨٠-٢٨٤)