فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٦٨٠
تفاسير اجتهادي
تفسير اجتهادي
(تفاسير اجتهادي)
(تلاش براى کشف مراد واقعى قرآن با استفاده از معارف عقلى و ادبى، و بدون پيشفرض)
تفسير اجتهادى (عقلى و درايي) تفسيرى است که با رعايت دو نکته مهم صورت ميگيرد:
١. بعضى از آيات قرآن، مُبَين آيات ديگر است؛ ٢. توجه به احاديث در تفسير قرآن.
در اين نوع تفسير، مطالب کلامي، فلسفى و علمى براى توضيح بيشتر قرآن به کار ميروند؛ يعنى قرآن به عنوان اصل، و ديگر معارف عقلى و علمى به عنوان فرع قرار داده ميشوند.
براى اثبات جواز اينگونه تفسير، به آيات ذيل استناد شده است:
١. (أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا) ؛ آيا به آيات قرآن نمىانديشند يا [مگر] بر دلهايشان قفلهايى نهاده شده است (محمد (ص) // ٢٤) ؛
٢. (كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ) ؛ [اين] كتابى مبارك است كه آن را به سوى تو نازل كردهايم تا در [باره] آيات آن بينديشند و خردمندان پند گيرند (ص// ٢٩) .
در اين دو آيه، تدبر در قرآن ترغيب، و از تَرک آن توبيخ شده است. تدبر و اعتبار يک نوع استنباط و اجتهاد در ظاهر قرآن، و نوعى تفسير به رأى جايز شمرده ميشود.
ادله عقلى و نقلى ديگرى براى اثبات صحت اينگونه تفسير به رأى اقامه شده است که در اين مختصر، مجال بازگويى آنها نيست.
برخى منابع، تفسير به رأى را به دو قسمِ جايز و ممنوع تقسيم کرده و تفسير اجتهادى را همان تفسير به رأى جايز دانستهاند.
نيز ر.ک: تفسير به رأي.
[١]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه ٢٩١
[٢]عميدزنجاني ، عباسعلي ، ١٣١٦ -١٣٩٠.;مبانى وروشهاى تفسيرقرآن;صفحه (٢٢١-٢٣٨)
[٣]جلاليان،حبيب الله;تاريخ تفسيرقرآن كريم;صفحه ١٤٥
[٤]رومي،فهدبن عبدالرحمان;اصول التفسيرومناهجه;صفحه (٧٨-٨٤)
[٥]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;شناخت قرآن;صفحه ٢٠٥