فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٢٣٠
محكم
محكم
(عبارت داراى معناى صريح و بدون احتمالات مختلف)
«محکم» اسم مفعول از باب افعال به معناى «متقن» و «ممنوع» است؛ چنانکه گفته مىشود: أحکم الأمر، أى: أتقنه (کار را استوار کرد) و أحکم الرأي، أي: أتقنه و مَنَعه من الفساد.
قرآن کريم به هر دو معنا محکم است؛ يعنى هم الفاظ و معانى آن متقن و استوار است و هم ممنوع و بازداشته شده از هر نقص و عيبى است:((كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ))(هود// ١) .
اما در اصطلاح، آيات محکم آياتى هستند که از لحاظ دلالت چنان صريح و روشنند که هيچ زمينهاى براى احتمالات ديگر در معناى آنها باقى نمىگذارند. اين آيات بنا به مفاد آيه ٧ سوره آل عمران أُمّالکتاباند؛ يعنى اصل، مرجع، مفسر و توضيحدهنده آيات ديگرند؛ چنانکه راغب در المفردات فى غريب القرآن مىگويد: «المحکم ما لاتعرض فيه شبهة لا من حيث اللفظ و لا من حيث المعني، و المتشابه ما لا ينبىء ظاهره عن المراد».
برخى براى «محکم» تعريفهاى ديگرى نيز ذکر کردهاند؛ مانند:
١. محکم آن است که قابل تأويل نباشد.
٢. آياتى که اخبار انبيا و امتهاى آنها به تفصيل و با تکرار در آنها آمده است.
٣. آياتى که فرايض و وعد و وعيد در آنها آمده است.
٤. آياتى که ظاهرش مراد واقعى است.
٥. آن است که مراد واقعى آن معلوم باشد؛ چه با فهم ظاهر آيه و چه با تأويل آن.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٦٨
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٣
[٣]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٢٨٩
[٤]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;صفحه (٣٢٠-٣٣٠)
[٥]مدرسي ، محمد تقي،١٩٤٥-م.;من هدى القرآن;جلد٤;صفحه ١٢١
[٦]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ١١
[٧]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;قرآن دراسلام;صفحه ٤٢
[٨]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٢٢٠
[٩]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد٣;صفحه (١١-٧٦)