فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٥١٥
ائتلاف قافيه
تمكين
(ائتلاف قافيه)
(زمينهسازى براى قرار گرفتن «فاصله» در موضع شايسته خود؛ از فنون بلاغى)
تمکين در لغت به معناى پا برجا کردن و پذيرفتن است، و در اصطلاح بديعى و بلاغى به جملهاى ميگويند که هر کلمهاش در جاى خود قرار گرفته باشد؛ به عبارت ديگر، پيش از فاصله (کلمه يا کلمات پايانى آيه) چنان زمينهسازى شود که فاصله در موضع شايسته خود - بدون هيچ ناسازگارى و پيچيدگى - قرار بگيرد و ارتباط و تناسب تامّ با معناى کلّى کلام پيدا کند؛ به طورى که عدم ذکر فاصله سبب اختلاف در معنا و تشويش فهم شود، و اگر گوينده، فاصله را بر زبان نياورد، شنونده به طبع سليم خود، کلام را کامل کند؛ مانند:((لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ))(انعام// ١٠٣) .
در اين آيه، لطيف با چيزى که با چشم ديده نميشود سازگار است و خبير با چيزى که درک ميشود.
ابنابيالاصبع فواصل قرآن را چهار قسم ميداند که يکى از آنها تمکين است.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٧٨-٧٩)
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (٣٤٥-٣٤٧)
[٣]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٥;صفحه ١٩٨
[٤]علوي مقدم ، محمد ، ١٣١١ -;درقلمروبلاغت;صفحه ٧٢٥
[٥]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه ٨٦٠