داستان اصحاب کهف، آن غارنشينان يکتاپرستى که از نظام شرک‌آلود دقيانوس به غار پناهنده شده و پس از ٣٠٩ سال خواب در آن غار، پس از تغيير حکومت و زوال دقيانوس به شهر بازگشتند، در آيات ٩ تا٢٦ اين سوره بازگو شده و نام سوره نيز برگرفته از همين آيات است.

داستان ذوالقرنين و مسافرت حضرت موسى با حضرت خضر (ع) از فرازهاى مهم ديگر اين سوره است. واژه «کهف» شش بار در قرآن و در همين سوره استعمال شده است.

اين سوره با انذار و تبشير به اعتقاد حق و عمل صالح دعوت مى‌كند، هم چنان كه از دو آيه اولش بوى اين معنا استشمام مى‌شود، و نيز از آيه آخر سوره كه مى‌فرمايد فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.

در اين سوره مساله نفى فرزند داشتن خدا مورد عنايت و توجه زيادى واقع شده است، نظير اختصاص دادن تهديد و انذار به كسانى كه براى خدا فرزند قائل شده‌اند، يعنى بعد از آن كه مى‌فرمايد: لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ مجددا مى‌فرمايد: وَ يُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً. پس در اين آيه روى سخن با دوگانه پرستان است، كه قائل به فرزندى ملائكه و جن و مصلحين بشر براى خدا هستند، و همچنين خطاب به نصارى است كه قائل به فرزندى مسيح براى اويند. و شايد روى سخن به يهود هم باشد، چون خود قرآن از يهود نقل كرده كه گفته‌اند: عزير پسر خدا است.

بعيد نيست، همانگونه که اشاره شد، كسى بگويد كه غرض از نزول اين سوره بيان سه داستان عجيب است كه در قرآن كريم جز در اين سوره ذكر نشده، يكى قصه اصحاب كهف و ديگرى داستان موسى و آن جوانى كه در راه به سوى مجمع البحرين ديدار نمود، و سوم حكايت ذى القرنين، و آن گاه از اين سه داستان در غرض سوره كه اثبات نفى شريك و تشويق بر تقوى و ترس از خدا است استفاده كند.

گفته شده: اين سوره به طورى كه از سياق آياتش استفاده مى‌شود در مكه نازل شده است. اما بعضى از مفسران آيه وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ... را از مكى بودن استثناء كرده‌اند.

ويژگي‌هاى سوره کهف:

١. داراى ١١٠ آيه به عدد کوفي، ١١١ آيه به عدد بصرى، ١٠٥ آيه به عدد حجازى، ١٠٦ آيه به عدد شامي، ١٥٧٩ کلمه و ٦٤٦٠ يا ٦٥٥٠ حرف است.

٢. در ترتيب نزول، شصت و نهمين و در مصحف شريف هيجدهمين سوره است.

٣. از سوره‌هاى مکى به شمار مى‌آيد؛ جز آيات ٢٨، ٨٣ و ١٠١ که مدنى است.

٤. پيش از سوره نحل و پس از سوره غاشيه نازل شد.

٥. از نظر کمّيت از سور مئين و شامل حدود نيم جزء از قرآن است.

محتواى سوره کهف:

١. داستان اصحاب کهف؛

٢. داستان حضرت موسى و حضرت خضر (ع) ؛

٣. داستان ذوالقرنين و يأجوج و مأجوج؛

٤. مبدأ و معاد.

نيز ر.ک: اسامى سوره کهف.

[١]سخاوي ، علي بن محمد ، ٥٥٨-٦٤٣ق.;جمال القراء و كمال الاقراء;جلد١;صفحه ٤٤٥
[٢]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١٣;صفحه ٢٣٦
[٣]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٨٤
[٤]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ١٩٣
[٥]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ٢٩٧
[٦]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد١٢;صفحه ٣٣٨و٣٣٥
[٧]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٦
[٨]هاشم زاده هريسي ، هاشم ، ١٣١٧ -;شناخت سوره هاى قرآن;صفحه ٢٢٩
[٩]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ١٩٣و٤١