«مائده» به معناى سفره و خوان غذا است. در آيات١١٢ تا ١١٥ اين سوره، حواريون و پيروان حضرت عيسى (ع) براى اطمينان بيش تر، از او مي‌خواهند خداوند خوان غذا از آسمان فرود آورد؛ حضرت عيسى (ع) از خداوند چنين مى‌خواهد: «پروردگارا! براى ما غذايى از آسمان نازل کن تا براى اول و آخر ما عيد باشد و نشانه‌اى از تو». نام سوره از همين آيات گرفته شده است. تاکيد اصلى آيات اين سوره بر بناى جامعه اسلامى بر بينش توحيدى، مبارزه با خرافات و شرک‌ها، تاسيس روابط صحيح اجتماعى و احکام حلال‌ها و حرام‌ها مى‌باشد و از اين طريق نيز مسائلى از عهد، حدود و قصاص و داستان‌هايى از بنى‌اسرائيل بيان شده است.

اگر در مواعظ و داستان هايى كه اين سوره متضمن آن‌ها است تدبر شود، دانسته مي‌شود غرض از اين سوره دعوت به وفاى به عهدها، و پايدارى در پيمان‌ها، و نيز تهديد و تحذير شديد از شكستن آن‌ها و بى اعتنايى نكردن به امر آن‌ها است. و نيز بدست مي‌آيد كه، عادت خداى تعالى به رحمت و آسان كردن تكليف بندگان و تخفيف دادن به كسى كه تقوا پيشه كند و ايمان آورد و باز از خدا بترسد و احسان كند جارى شده، و نيز بر اين معنا جارى شده كه نسبت به كسى كه پيمان با امام خويش را بشكند، و گردن‌كشى و تجاوز آغاز نموده از بند عهد و پيمان در آيد، و طاعت امام را ترك گويد، و حدود و ميثاق هايى كه در دين گرفته شده را بشكند، سخت‌گيرى كند.

و به همين جهت است كه بسيارى از احكام حدود و قصاص، و داستان مائده زمان عيسى (ع) ، و داستان دو پسران آدم، و اشاره به بسيارى از ظلم‌هاى بنى اسرائيل و پيمان‌شكنى‌هاى آنان در اين سوره آمده است، و در آياتى بر مردم منت مى‌گذارد كه دينشان را كامل و نعمتشان را تمام كرد، و طيبات را بر ايشان حلال، و خبائث را بر ايشان حرام كرد، و احكام و دستوراتى بر ايشان تشريع كرد كه مايه طهارت آنان است، و در عين حال عسر و حرجى هم نمى‌آورد.

مناسب با زمان نزول اين سوره نيز تذكر اين مطالب بوده، براى اين كه اهل حديث و تاريخ اتفاق دارند بر اين كه سوره مائده آخرين سوره از سوره‌هاى مفصل قرآن است، كه در اواخر ايام حيات رسول خدا (ص) بر آن جناب نازل شده، در روايات شيعه و سنى هم آمده كه در مائده ناسخ هست ولى منسوخ نيست، چون بعد از مائده چيزى نازل نشد تا آن را نسخ كند، و مناسب با اين وضع همين بود كه در اين سوره به حفظ پيمان هايى كه خداى تعالى از بندگانش گرفته، و خويشتن دارى در حفظ آن‌ها سفارش كند.

ويژگي‌هاى سوره مائده:

١. اين سوره ١٢٠ آيه به عدد کوفى، ١٢٢ آيه به عدد حجازى و شامى، ١٢٣ آيه به عدد بصري، ٢٨٠٤ کلمه و ١١٩٣٣ حرف دارد.

٢. در ترتيب نزول، يکصد و دوازدهمين و در مصحف شريف پنجمين سوره و مدنى است، غير از آيه ٣ که در عرفات و حجة‌الوداع نازل شد. با توجه به معيار زمانى، اين آيه مدنى به‌شمار مى‌آيد؛ ولى با معيار مکاني، مکى است.

٣. گفته‌اند نُه آيه ناسخ و منسوخ دارد.

مباحث مهم سوره مائده:

١. مسئله ولايت و رهبري؛

٢. تثليث مسيحيت؛

٣. عدالت اجتماعى و پايبندى به عهود و قراردادها؛

٤. مسائل فقهى مانند احکام نذر و سوگند، وصيت، سرقت، قصاص، شراب و قمار، حد محارب، احکام قربانى و….

نيز ر.ک: اسامى سوره مائده.

[١]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد٥;صفحه ١٥٧
[٢]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ١٧٨
[٣]سخاوي ، علي بن محمد ، ٥٥٨-٦٤٣ق.;جمال القراء و كمال الاقراء;جلد١;صفحه ٤٣٨
[٤]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٨٣
[٥]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٤٣
[٦]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ١٩٤
[٧]هاشم زاده هريسي ، هاشم ، ١٣١٧ -;شناخت سوره هاى قرآن;صفحه (١٥٩-١٦٤)
[٨]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد٤;صفحه ٢٤١
[٩]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٧
[١٠]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٢١٠