با توجه به اهميت قرآن در فرهنگ اسلامى و اشتياق فراوان مسلمانان صدر اسلام به فراگيرى آيات قرآن، بسيارى از اصحاب رسول خدا (ص) مصاحفى تهيه کردند تا در انجام فرايض و مراسم دينى و نيز آموزش قرآن از آن بهره گيرند؛ امّا اين صحيفه‌ها با توجه به اختلاف اصحاب از نظر مراتب علمى و ميزان اهتمام و دقت آنان در تهيه مصحف، از جهت قرائت و چگونگى ضبط کلمات دچار اختلافاتى شد و کار اختلاف مصاحف به جبهه‌گيرى اصحاب درمقابل يکديگر و منازعه و حتى تکفير انجاميد؛ از اين رو تهيه نسخه‌اى رسمى از قرآن‌کريم که مورد پذيرش اصحاب رسول خدا (ص) باشد و به اختلافات مصاحف و حافظان قرآن در زمينه قرائت پايان دهد ضرورت داشت.

دستگاه خلافت نيز با درک موضوع و بنا به پيشنهاد بعضى از اصحاب رسول خدا (ص) گروهى از حافظان و کاتبان برجسته قرآن‌کريم را با عنوان «لجنه توحيد مصاحف» مأمور انجام اين مهم کرد.

براى انجام اين هدف بزرگ، ابتدا همه نوشته‌ها و مصاحف قرآنى موجود گردآورى شد و سپس بر اساس مصحف ابوبکر- که نزد حفصه بود- و مجموعه اسناد مکتوب و نيز شهادت گروهى از حافظان و قاريان برجسته قرآن‌کريم نسخه‌هايى از قرآن‌کريم منطبق با قرائت متواتر از رسول خدا (ص) تهيه و هر نسخه همراه يکى از قاريان برجسته به بلاد اسلامى مانند مکه و کوفه فرستاده شد، و سپس ساير نوشته‌هاى قرآنى جمع آورى و نابود شد، و به‌سوزاندن هر مصحفى که با اين مصاحف اختلاف داشت دستور داده شد و عموم مسلمانان به پيروى از اين مصاحف ملزم شدند. اين گردآورى زمان عثمان به «جمع عثمان» يا «جمع سوم» شهرت يافت.

چند نکته درباره اين مصاحف:

١. اين مصاحف به اسم عثمان خليفه سوم معروف شد؛ ولى تهيه‌کنندگان آن، گروهى از اصحاب رسول خدا (ص) بودند که به دستور عثمان اين کار را انجام دادند.

٢. تعيين تاريخ دقيق تهيه اين مصاحف مشکل است؛ ولى مسلّم اين است که بين سال‌هاى ٢٥ - ٣٠ ق انجام گرفت.

٣. اقدام عثمان در آغاز با مخالفت برخى اصحاب مواجه شد؛ ولى سرانجام همگى آن را پذيرفتند. يکى از موافقان، امام على (ع) بود.

٤. اين مصحف‌ها على‌رغم همه مزاياى آن دچار پاره‌اى اختلافات و کاستى‌ها بود که ذيل اصطلاح «اختلاف مصاحف» توضيح داده شده است.

نظريه ديگرى نيز درباره جمع عثمان وجود دارد که مى‌گويد: جمع عثمان جمع و تنظيم سوره‌ها بوده است.

نيز ر.ک: لجنه توحيد مصاحف؛ احراق مصاحف.

[١]حمد،غانم قدوري;رسم المصحف دراسة لغويه تاريخيه;صفحه ١٢٤
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٢٣٥-٢٤٠)
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٢٠٨و(١٨٥-١٨٩)
[٤]زنجاني ، ابو عبد الله بن نصر الله ، ١٣٠٩ - ١٣٦٠ق.;تاريخ القرآن;صفحه ١٣١
[٥]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٣٣١-٣٣٦)
[٦]اسماعيل،محمدبكر;دراسات فى علوم القرآن;صفحه ١٢٥
[٧]شاهين ، عبد الصبور;تاريخ القرآن;صفحه ١٢٥
[٨]صغير،محمدحسين علي،١٩٣٩-م.;تاريخ القرآن;صفحه ٩٥
[٩]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٤٠٧
[١٠]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه ٧٨
[١١]خويي ، ابوالقاسم ، ١٢٧٨ - ١٣٧١;البيان فى تفسيرالقرآن;صفحه ٢٥٨
[١٢]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١٢;صفحه ١٢٥