فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٠٥٤
كنايات قرآن
كنايات قرآن
(استعمال لفظ، و اراده لازم معناى آن در قرآن)
«کنايه» يکى از اسلوبهاى بيانى قرآن و عبارت است از به کار بردن لفظى در غير معناى حقيقى آن؛ چنانچه قرينه، مانع از اراده معناى اصلى نشود؛ و عبارت به ديگر، بيان ملزوم و اراده لازمِ لفظ را «کنايه» گويند.
علماى بيان در حقيقت يا مجاز بودن كنايه اختلاف دارند. كسانى كه كنايه را مجاز دانسته و منكر مجاز در قرآنند، وجود كنايه در قرآن را نيز منكر شدهاند. دليل آنها در انکار وجود مجاز در قرآن اين است كه مجاز، مرادف با دروغ است، و قرآن منزه از كذب است.
اما قائلان به وجود مجاز در قرآن، وجود كنايه در قرآن را نيز ميپذيرند. از سوى ديگر، كسانى كه معتقدندكنايه، استعمال لفظ در موضوعله خود است و اراده لازم معنا، آن را از حقيقت بودن خارج نمىكند، از طرفداران كنايات قرآن هستند.
پس دو دسته وقوع كنايه در قرآن را پذيرفتهاند:
١. قائلان به وقوع مجاز در قرآن؛
٢. قائلان به حقيقت بودن كنايه.
کنايه به اعتبار وضوح و خفا بر سه قسم است: رمز؛ ايما؛ تلويح. و به اعتبار مکنيٌّعنه (معناى باطنى که مراد گوينده است) نيز سه گونه است: کنايه از صفت؛ کنايه از موصوف؛ کنايه از نسبت.
شرح هر کدام جداگانه آمده است.
نيز ر.ک: اسباب کنايه.
[١]ابو زهره ، محمد ،١٨٩٨-١٩٧٤م.;معجزه بزرگ ,پژوهشى درعلوم قرآن;صفحه ٣٤٤
[٢]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٥;صفحه ٣٣١
[٣]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٣٠٠
[٤]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;قرآن ثقل اكبر;صفحه ٢٨٩
[٥]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه ٣٢٩
[٦]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ١٥٩