فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٦٦١
ادات تخيير
ادات تخيير
(ادات بيانگر تخيير بين چند چيز با امتناع جمع بين آنها)
«تخيير» يعنى مخيّر ساختن و آزاد گذاشتن شنونده در پذيرش يکى از دو طرف موضوعى که جمع هر دو غيرممکن است (در مقابل اباحه که جمع بين دو طرف يا همه طرفها امکان پذير است) .
بعضى از ادوات تخيير در قرآن عبارتند از:
١. أو: از مشهورترين ادات به کار رفته در اين معنا است؛ مثل آيه:((إِنَّمَا جَزَاء الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُواْ أَوْ يُصَلَّبُواْ أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلافٍ أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الأَرْضِ...) ؛ )سزاى كسانى كه با [دوستداران] خدا و پيامبر او مىجنگند و در زمين به فساد مىكوشند جز اين نيست كه كشته شوند يا بر دار آويخته گردند يا دست و پايشان در خلاف جهتيكديگر بريده شود يا از آن سرزمين تبعيد گردند (مائده// ٣٣) که جمع بين اين امور بر امام جايز نيست و يکي از آنها را اختيار ميکند.
٢. إمّا: (... قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا) ؛ گفتيم: اى ذوالقرنين [اختيار با توست] يا عذاب مىكنى يا در ميانشان [روش] نيكويى پيش مىگيرى (کهف// ٨٦) .
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٤;صفحه ٢٤٥و٢٠٩
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٢٠٨و١٩٧